ڕۆژنامەی کوردستان یەکەمین نۆبەرەی رۆژنامەگەری کوردییە، دوور لە خاکی کوردستان و لە تاراوگە لە لایەن میسر میقداد مدحت بدرخان ئەندامی بنەماڵەی بەدرخانییەکان، کوردپەروەرو سیاسەتمەداروڕوناکبیری کوردن، لە قاهیرەی – میسر دەرچووە.

ڕۆژنامەی کوردستان لە ( ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨تا ٤- ی نیسانی ١٩٠٢- بە تێکڕایی ٣١ ژمارەی لی بڵاوکراوەتەوە) . ئەم قۆناغەی ڕۆژنامەی کوردستانی تیادا بڵاوکراوەتەوە دوو پێناسە بەخۆوە دەگرێت: قۆناغی سەرکوتکردنی کورد- قۆناغی ڕێنسانسی بوژانەوەی کولتوری کورد، . لەم کاتەدا سەرجەم شۆرش وسەرهەڵدانەکانی کورد لەباکوری کوردستان، بە دڕندانەترین شێواز لە لایەن سوڵتان عبدوالحمیدی دووەمی عوسمانی و دەست وپێوەندەکانی، سەرکوت دەکران ولەناودەبران یا لەخاکی نیشتمانی دایک دوور دەخرانەوە. ئاشکرایە ئیمپراتۆرییەتی تورکی عوسمانی لەدرووست بوونییەوە تا ئەم ڕۆژەی بە پیاوە نەخۆشەکە ناوزەد دەکراو خرایە زبڵدانی مێژووەوە، بە ئیمپراتۆریەتێکی دڕندەو بەربەری ودواکەوتوو ناسراوە، ئەوەش بۆتە کولتورێکی باوی تورک کە تائیمرۆش پیادەی دەکەن، وەک ناسنامەی حوکمڕانی تورک دەناسرێتەوە، هەموو دونیا لە گۆڕاندایە، تەنیا تورک نەیانتوانییوە لەم کولتورە داخراوە ڕەگەز پەرستانەیە یان بێنە دەرەوە، نەتەوەکان وناوچەکەشیان لەگەل خۆیان تژی لە کێسەو ئالۆزی کردووە.

لەسالی ١٨٩٦ میرانی کورد دەست دەکەن بە هاندانی خەڵک بۆ خۆریکخستن و کاری نهێنی تا لە خراپەکاری عوسمانییەکان بەدووربن، ئەوکات حکومەت زۆربەی میرە کوردەکانی بردبوو لە ئەستەنبول نیشتەجێی کردبوون.

لەسالی ١٨٩٧ میر مدحت بدرخان ڕوودەکاتە ولاتی میسرو لەوێ نیشتە جی دەبێت

لە پێناوی بەرژەوەندیی و مافەڕەواکانی گەلی کوردو ناساندنی دۆزەکەیان بە دوونیاو، بەمەبەستی بەرگری کردن لە کوردو ڕوبەڕوو بوونەوەی سیاسەتەکانی سوڵتانی عوسمانی، وە هۆشیارکردنەوەی ڕۆلەکانی گەلەکەی و خستنە سەر ڕێی راستی کوردایەتی، بۆ ئەم ئامانجانە لە قاهیرەی پایتەختی میسر بەردەوامی بەخەبات دەدات.

بۆ ئەم مەبەستە بیر لەدەرکردنی ڕۆژنامەیەک دەکاتەوە، لە ( ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨)

لە قاهیرە لە چاپخانەی هیلال، بۆ یەکەمین جار لە مێژووی کورددا ڕۆژنامەیەک دەردەکات بەناوی ( ڕۆژنامەی کوردستان).

دوای سالێک میر مدحت بەگ نەخۆش دەکەوێت، بۆ چوونیکی تر دەلێن سوڵتانی عوسمانی لە ژێر فشار بردووتییەوە بۆ ئەسەنتبول دەست بەسەری کردووە. لەوە بەدوا میر عبدالرحمانی برای سەر پەرشتی دەرکردنی ڕۆژنامەی کوردستان دەکات بۆ ئەم مەبەستە دەچێتە سویسرا تا لە سنووری دەسەلاتی سولتان دوور کەوێتەوە.

عوسمانییەکان ڕۆژنامەکەیان بە دووژمنی سەرسەختی خۆیان دەزانی، بۆ وەستاندنی بە هەموو شێوەیەک کەوتبوونە دژایەتی کردن و لەناوبردنی، بەدرخانییەکانیش بۆ بەردەوامی ڕۆژنامەکەو سلامەتی خۆیان ڕۆژنامەی کوردستانیان لە چەندین کات و شوێنی جیاوازدا بلاوکردۆتەوە.

ڕۆژنامەی کوردستان:

لە ژمارە ( ١تا ٣١- بە – ٤ - ڵاپەڕە و قەبارەی- ٢٥، ٥x٣٢، ٥سم) دەرچووە. نوسراوە: پازدە ڕۆژ جارەکی تێت نڤیساندن جەریدەیا کوردییە. سەرەتا لە ژمارە ( ١تا٣) زمان کوردی کرمانجی ژوورو، شێوەزاری جزیرەی بۆتان، ڕێنووسی ئارامی لە سەر تەرزی فارسی بووە، لە ژمارە ( ٤) ەوە زمانی تورکی زیاد دەبێت بە هەمان ڕێنووسی ئارامی واتە ئەلفا بێی عەرەبی. تیراژی ژمارە کان جیاوازە، لە هەر ژمارەیەک بڕی تیراژەکە و نووسراوە: دەنێرمە کوردستان تا بەبەلاش بدەنە خەڵکی. تا ئیستا ژمارە ( ١٩) نەدۆزراوەتەوە، ئەوەی لەبەر دەستە ( ٣٠) ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستانە. ئابوونەی ساڵانە ( ٨٠) قرووش نووسراوە. هەردوو میری بەدرخان بە کەسانی ڕۆشنبیرو زانا دەدرانە قەلەم، جگە لەزمانی کوردی، شارەزاییان لە زمانەکانی وەک: فرەنسی، فارسی، عەرەبی، تورکی دا هەبووە.

بابەتەکانی رۆژنامەی کوردستان زیاتر لەم بابەتانە بوون کە تیشکیان دەخستە سەر کێشەی ڕەوای گەلی کوردو زوڵم و زۆرییەکانی دەسەڵاتی عوسمانییەکانی دەخستە ڕوو، شعری شاعیران، مەم وزینی خانی، ئایەت وفەرموودەی پێغەمبەر د. خ. سەرەتا چەند نامەیەکیان بۆ سوڵتان عبدالحمیدی دووەم نووسی، بەلام کە زانیان گوێی پێنادات، ئیتر بە نووسین هێرشیان دەکردە سەری. مەبەستی ڕۆژنامە زیاتر بۆ فێری خوێندەواری و هۆشیارکردنەوەی کوردان بوو.

١- لە ژمارە (١ تا ٥ ) لە قاهیرەی پایتەختی میسر لە لایەن میر میقداد مدحت بدرخان چاپکراوە، ( ٢٠٠٠) دانەی نێردراوەتەوە کوردستان. لەسەری نووسراوە: عنوان- مصردە( کوردستان) غزەتەسی – صاحب ومحرری بدرخان پاشازادە{ مقداد مدحت}. ئیتر لەژمارە ( ٦ تا ٣١) لە لایەن میر عبدالڕحمن بدرخانی برای مقداد مدحت بدرخان لە چەند کات وشوێنێکی جیاواز دەرچووە .

٢ – لە ژمارە ( ٦تا ١٨) ڕۆژنامەی کوردستان لەلایەن عبدالرحمن بدرخان لە جنێف دەرچووە، ( ٢٠٠٠) دانە ی نێردراوەتەوە کوردستان، عنوان وا نووسراوە: جنوەدە( کوردستان) غزەتەسی- صاحب ومحرری بدرخان پاشازادە عبدالرحمن. لە ژمارە ( ١٦تا١٨) ئەم ئەدرێسە ش زیادکراوە:

 ( KURDISTAN- Adresse: Rue de carouge, n7, GENEVE ( suisse)).

هێندەک سەرچاوە باس لەوەدەکەن کە لە ژمارە( ٦تا١٩) بەیەکەوە لە جنێف دەرچوون!، ئەگەر ژمارە ( ١٩) لەگەل ئەوان دەرچووبێت ئەوا هەمان ڕەنگ قەبارەو ژمارەی ڵاپەڕەکان و ئەدریسی وانی هەیە، بەڵام بۆئەوەی تووشی هەڵە نەبین، سەبر بگرین تا ژمارە ( ١٩) ەش دەدۆزرێتەوە، چونکە لە لێکۆلینەوەی زانستی وئەکادیمیدادەبێت بەڵگەو دیمکۆمێنت لەبەر دەست بن ئینجا کاری لەسەر بکرێت.

٣ – لە ژمارە ( ٢٠تا ٢٣) بۆ دووەم جار لە قاهیرە دەرچووە، ( ٢٠٠) دانە ی نێردراوە کوردستان. ئەدرێس نووسراوە:

 ( KURDISTAN- Adresse:Boite- special N-679 CAIRE).

٤ – ژمارە ( ٢٤) لە لندەن دەرچووە. ( ٢٠٠٠) دانە نێردراوە بۆ کوردستان. ئەدرێس نووسراوە: ( Address: ABDULRAHMAN BEDRIKHAN- 75- Prince Square- London ).

٥ – لە ژمارە ( ٢٥تا ٢٩) لە خواروی بریتانیا، فۆلکستۆن دەرچووە، ( ٢٠٠) دانە نێردراوە بۆ کوردستان. ئەدرێس نووسراوە: ( Address: year Bay Crescent- 5 Fast CLIN- FOLKSTONE- ANGLETERRO). لە ژمارەکانی ( ٢٨ و٢٩) تەنها نووسراوە: فۆلکستۆن- ئەنگلیترۆ.

٦ – ژمارەکانی ( ٣٠و٣١) بۆ دووەم جار لە سویسرا- جنێف دەرچووەتەوە.

چاپخانەکانی ڕۆژنامەی کوردستانی لێ چاپ بووە:

١ – ژمارە کانی ( ١تا ٣) لە قاهیرە لە چاپخانەی هیلال چاپکراوە.

٢ – ژمارە کانی ( ٤و٥) لە قاهیرە لە چاپخانەی جریدەی کوردستان چاپکراوە.

٣ – ژمارەکانی ( ٦تا١٨) لە جنێف لە چاپخانەی جەمعیەتا تفاق وقنجیا موسلمانا، چاپکراوە.

٤ – ژمارەکانی ( ٢٠و٢١) لە قاهیرە چاپکراوە، بەڵام ناوی چاپخانەی لەسەر نییە.

٥ – ژمارەکانی ( ٢٢و٢٣) لە قاهیرە لە چاپخانەی هیندیە چاپکراوە.

٦ – ژمارە ( ٢٤) لە لندەن چاپکراوە ناوی چاپخانەی لەسەر نییە.

٧ – ژمارە کانی ( ٢٥-٢٦-٢٧) لە فۆڵکستۆن دەرچووە،  بەڵام ناوی چاپخانەی لەسەر نییە.

٨ – ژمارە کانی ( ٢٨ و٢٩) لە فۆلکستۆن دەرچووە، لە چاپخانەی انتقام چاپکراوە.

٩ – ژمارەکانی ( ٣٠و٣١) لە جنێف دەرچووە، بەلام ئەوانیش لە چاپخانەی انتقام چاپکراوە، لێرەدا پرسێکی گرنگ دێتە پێشەوە، بە تایبەت ئەم چوار ژمارەی دووایی رۆژنامەی کوردستان لە یەک چاپخانە چاپکراون و لە دوو وڵاتی جیاواز دەرچوون، ئەگەر هۆکاری ئەمنی وخۆپاراستن بێت لە پیاوانی سوڵتانی عوسمانی؟، مەبەست لەم ئالوگۆرە تەنها سەر لێتێکدانیانە بۆ نەزانینی شوێنی ژیانی خودانی ڕۆژنامەکەو دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان. لە ماوەی چوار ساڵدا ( ٣١) ژمارەی لێدەرچووە، لە( ٤ی- نیسانی ١٩٠٤) دواژمارەی ( ٣١) دەرچووە، ئیتر وەستاوە. (١).

کاتێک سوڵتانی عوسمانی زۆربەی ئەندامانی بنەماڵەی بەدرخانییەکان زیندانی دەکات و کەسێک نامێنیت ئەرکی بەڕێوەبردنی ڕۆژنامەکە بگرێتە ئەستۆ، ئەو مەشخەڵە پرشنگداروگەشەی خەباتی رۆشنبیری گەلەکەمان( ڕۆژنامەی کوردستان) بە بەندکردنی ئەندامانی بنەماڵە دووایی بە تەمەنی دەهێنرێ.

دۆزینەوەی ڕۆژنامەی کوردستان وچاپکردنەوەی:

چەند دڵسۆزیکی گەلەکەمان پەرۆشی رۆژنامەی کوردستان وای لێکردن بەدوایدا بگەڕێن و ئەنجام ( ٣٠) ژمارەی بدۆزنەوەو بە چاپی بگەیەنن، هەموو ئەم ئەگەرو بۆچوونە هەلانەی پێشتر سەبارەت بە ڕۆژنامەکە هەبوو رەتی بکەنەوە.

سەرەتا دکتۆر کەمال فوئاد لە ئەلمانیا بەم جۆرە ژمارەکانی دۆزییەوە:

١ - چاپی یەکەم: لە هاوینی ( ١٩٦٨) لە پەرتووکخانەی شاری ماربۆرگ- ئەلمانیا ( ٢٦) ژمارەی بەدەست خستووە. ژمارەکانی( ١٠-١٢-١٧-١٨-١٩) دەست نەکەوتووە، تەوای ( ٢٦) ژمارەکانی کۆکردۆتەوەو پێشەکی بۆ نووسیوە، لە سالی ( ١٩٧٢) لە بەغدا لە چاپخانەی ئۆفسێتی ئیخلاص چاپی یەکەمی کردووە. (٢). ئێستا ئەم چاپە لە پەرتووکخانەی شاری بەرلیندا هەیە. (٣).

٢ – چاپی دووەم: نووسەری کورد محمد ئەمین بۆزارسلان لەسالی ( ١٩٩١)، هەمان چاپی یەکەمی د. کەمال فوئادی چاپ کردۆتەوە لە شاری ئوپسالا- سوید، بە زمانی کوردی هەر دوو ڕێنووسی عەرەبی و وەریگێڕاوەتە سەر پیتی لاتینی لە دوو بەرگدا، ئەم چاپەش لە پەرتووکخانەی شاری بەرلین دا هەیە. ( ٤)

٣ – چاپی سێهەم: محمود زامدار لە سالی ( ١٩٩٨) بەبۆنەی یادی سەدسالەی رۆژنامەی کوردستان، چاپەکەی دکتۆر کەمال فوئاد- لەگەل دووژمارەی تازە دۆزراوەی لە هەولێر چاپ کردۆتەوە. (٥).

٤ - ژمارە ( ١٧) ڕوناکبیری کورد محمود زامدار داویە بە دکتۆر کەمال فوئاد.

٥ – ژمارە( ١٨) د. کەمال فوئاد خۆی لە ئەرشیفخانەکانی ئەنقەرە دۆزیویەتییەوە.

٦ – ژمارەکانی ( ١٠ -١٢) د. جەلیلێ جەلیل، لە ئەرشیفخانەکانی نەمسا دۆزیتییەوە، لە ڤیستیڤاڵی بەدرخان لە دهۆک ڕۆژانی ( ٢١تا٢٣- ٤ی ٢٠٠٥) لە لایەن دەزگای بەدرخان ئەنجامدرا، پێشکەش بە دکتۆر کەمال کراوە.

٧ - چاپی وچوارەم و پێنجەم: (حمید ئەبوبکر- حمید بدرخان) سەرۆکی دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان دووجار هەر ( ٣٠) ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستانی چاپ کردۆتەوە لەسەر چاپی یەکەمی دکتۆر کەمال فوئاد، لەسەر چاپەکان وا نووسراوە: چاپی دووەم- قاهیرە- ٢٠٠٥. چاپی سێهەم- تاران- ٢٠٠٦.

 جگە لەژمارە( ١٩)، بەهیوای دەست کەوتنی ئەم ژمارەیەش لەداهاتوودا.

سەبارەت بە ساڵڕۆژی ڕۆژنامەگەری کوردی، سالی ( ١٩٦٨) بە پێشنیاری پرۆفیسۆر د. مارف خەزنەدار، رۆژی ( ٢٢ی نیسان) دیاری کرا بە ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کوردی، لەم کاتەوە ئەم رۆژە بەیادی ڕۆژنامەگەری کوردی دەناسرێت. (٦).

بەندە بۆ بەدواداچوونی ژمارەی ئۆرگیناڵەکانی رۆژنامەی کوردستان لە پەرتوووکخانەی ماربۆرگ، ئەنجام پێیان راگەیاندم کە ئێستا لە وێ نەماون بردراونەتە پەرتووکخانەی مەرکەزی لە شاری بەرلین.

خوولی دووەمی ڕۆژنامەی کوردستان: ١٩٠٨-١٩٠٩:

دوای ڕاگەیاندنی مەشروتییەتی تورکە لاوەکان لەسالی ( ١٩٠٨)، ( سورەیا بەدرخان- ١٨٨٣- ١٩٣٢- ناسراوبە ئەحمەد ئازیزی- بلەچ شیرکۆ) لە نێوان ساڵەکانی ( ١٩٠٨- ١٩٠٩) بۆ جاری دووەم ڕۆژنامەی کوردستانی لە ئەستەمبۆڵ دەرکردۆتەوە، بەلام تا ئێستا هیچ ژمارەیەکی لەبەردەست نییە.

خوولی سێهەمی ڕۆژنامەی کوردستان: ١٩١٧- ١٩١٨:

بۆ جاری سێهەم سورەیا بەدرخان لە قاهیرە ڕۆژنامەی کوردستان دەردەکاتەوە، ژمارەی ( یەک) ی لە ڕێککەوتی ( ١٢- ئەیلولی- ١٩١٧) دەرچووە. ژمارە ( ١١) ی لە ڕێککەوتی ( ٢٨- کانوونی دووەمی- ١٩١٨) دەر چووە. سەرجەم ( ١١) ژمارەی لێدەرچووە، هەریازدە ژمارەی لە لایەن (نەجمەدین بیوک کایە – ناسراو بەنەجۆ) دراوە بە دکتۆر کەمال فوئاد. دکتۆر کەمال لەساڵی ( ١٩٩٨) بەناوی ( کوردستان یەکەمین رۆژنامەی کوردی دەوری سێهەم ١٩١٧- ١٩١٨) لە سلێمانی چاپی کردۆتەوە.

لەسەردەمی نوێی ومۆدێرینەدا، لەسەردەمی ماسیمیدیاوئەننتەرنێت و تۆڕە کۆمەلایەتییەکاندا، لە ژێر ڕۆشنایی ڕۆژنامەی کوردستان وفیکری بنەمالەی بەدرخانییەکان، ڕۆژنامەگەری کوردی لەمڕۆدا، بە هەموو کەم و کورییەکانیشیەوە، گەشە وپێشکەوتنێکی باشی بە خۆوە بینیوە، لێرەوە سڵاو دروود بۆ رۆحی بەرزەفری جوامێرانی بنەماڵەی بەدرخانییەکان، بەدرێژایی مێژووی داهاتوو و کورد منەتبارو قەرزارباری ئەوان دەبێت.

تێبینی: لە یادی ١٠٦ ساڵەی ڕۆژنامەگەری کوردی لە حوزەیرانی ٢٠٠٤ لە گۆڤاری پێشهات ژمارە ٦ وتاریکم لەسەر ڕۆژنامەی کوردستانی دایک بڵاوکردبۆوە، لیرەدا لە ژێر ڕۆشنایی چاپی سێهەمی دەزگای بەدرخان- چاپی تاران- ٢٠٠٦ بە تایبەتی، و چەند سەرچاوەیەکی تر وتارەکە و زانیاری نوێتر و ووردتر ئەم لێکۆلینەوە یەچڕو بەرفراوانەم نووسی، بەهیوام توانیبێتم خزمەتێک بکەم لەئاست بەرزی ڕۆژنامەی کوردستانی دایک بێت.

پەراوێز:

  ١ –١ - ٢- کوردستان: کۆکردنەوەو پێشەکی- د. کەمال فوئاد- دەزگای چاپ وبڵاوکردنەوەی بەدرخان، چاپی سێهەم- تاران- ٢٠٠٦. ئەم چاپەی کوردستان، وەک یەکەم سەرچاوەی سەرەکی ئەم نووسینە سوودی لێوەرگیراوە.

٢ – ٣- ٤- وەڵامی نامەی خاتوو هێلگا لە پەرتووکخانەی شاری کیل، لە ڕۆژی هەینی، کات ٩، ٤٦ دەقیقەی بەیانی لە ڕێککەوتی ٢٧-٤- ٢٠١٢.

٣ – ٥- نەوشێروان مستەفا ئەمین: چەند ڵاپەرەیەک لە مێژووی ڕۆژنامەگەری کوردی- ١٨٩٨- ١٩١٨، بەرگی یەکەم- سلێمانی- ٢٠٠١، ل٢٨.

٤ – ٦- جەمال خەزنەدار: بابەتی کۆڕێک لەشاری مانهایم، لەیادی ڕۆژنامەگەری کوردی سالی ( ٢٠٠٤) لە لایەن ناوەندی زانیین وڕۆشنبیری کوردی – ئەلمانی- مانهایم سازکرابوو.