ڕونکردنەوە: ئەم نوسینە، وتار "مەقالە" نیە، هەروەك لە ناونیشانەکەیڕا دیارە باسێکی ئەناتۆمیانەیە، کە لە هەشت (8) بەش پێك دێت، و بەدوای یەکدا بڵاو دەبنەوە. لێرەدا بەشی یەکەم و دوومی دەکەوێتە بەردەستی خوێنەران. ئەم نوسینە چواربەشی یەکەمی لە نۆڤێمبەر و دێسێمبەری 2015 دا ئامادە کراوە و چواربەشی دووەمیشی لە ساڵی تازەی 2016 دا. بابەتەکانی ئەم نوسینە پەیوەستە بە بارودۆخی هەنوکەیی بزوتنەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێشی کوردستانەوە لە شکڵی مانگرتنەکان و خۆپێشاندانەکانیاندا. بۆیە گەرچی باسەکە لە فۆڕمی خستنەڕووەکەیدا ئاکادمیکانەیە، بەڵام لە ناوەڕۆکدا سیاسی و ئامانجدارە و ڕوو بە کۆمۆنیستەکانی ئەمڕۆی کوردستانە و ئەوە دەخاتەڕوو کە دەبێ، لەم بارودۆخەی ئێستای کوردستاندا، چ بکرێت (ما العمل)؟ وە ڕەخنەی ئەو پڕاتیکە دەکات کە ئێستا لە دەستوری کاری کۆمۆنیستەکانی کوردستان و بەتایبەت سێ حزبی کۆنیستی کرێکاریدایە.

بەشی یەکەم: پێشەکی

بەدوای تەقینەوەی ناڕەزایەتییەکانی خەڵکی کوردستان، سەرەتای ئۆکتۆبەری ئەمساڵ -2015، شەپۆلێك لە خۆپێشاندان و مانگرتن زۆرێك لە شار و شارۆچکەکانی گرتەوە و چەند بەیاننامەیەکیش هەر لەو مانگەدا بڵاوکراونەتەوە. ئێمە لێرەدا، سێ (3) لەو بەیاننامانە وەك بەڵگەنامەی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کوردستانی عێراق، وەردەگرین بۆ باس و لێکۆینەوەیەك کە مەبەستمانە.

  1. یەکەمیان بەرواری 10-10-2015 ی لەسەرە و لەلایەن ڕێکخراوی (یەکیەتی کۆمۆنیستەکان) بڵاوکراوەتەوە، لەژێر ناونیشانی "ڕاگەیاندنی یەکیەتی کۆمۆنیستەکان، سەبارەت بە مانگرتن و خۆپێشاندانە جەماوەریەکانی خەڵکی کوردستان".
  2. دووەمیان بەرواری 15-10-2015 ی لەسەرە و لەلایەن (حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری چەپی عێراق. "حکک چەپی عێراق")ەوە بڵاوکراوەتەوە لەژێر ناونیشانی "ڕێگا چارەی ئێستای کوردستان دامەزراندنی حکومەتێکی سێکیولاری نە دینی نە قەومیە".
  3. سێهەمیان بەرواری 30-10-2015 ی لەسەرە و لەلایەن (حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان. "حکک کوردستان")ەوە بڵاوکراوەتەوە لەژێر ناونیشانی "دەسەڵاتی بورژوا-ناسیونالیستی کورد مایەپوچ بوو، ڕێگاچارە پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆیە". پێویستە ئاماژە بەوەش بکەین کە حکک کوردستان هەم لە 10-10-2015 و هەم لە 13-10-2015 دا بەیاننامەی دەرکردوە لەسەر خۆپێشاندانەکان، بەڵام ئێمە لێرەدا دواین بەڵگەنامەی ئەو حزبە کە بەرواری 30-10-2015 ی لەسەرە وەردەگرین بۆ باس و لێکۆڵینەوەکانمان، وە لەو شوێنانەشدا کە پێویست بکات دەگەڕێینەوە سەر بەیاننامە و دۆکیومێنتەکانی تری ئەو حزبە.

ئەمانە تازە ترین بەڵگەنامەی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کوردستانی عێراقن. ئامانجی ئەم نوسراوەیە هەر وەك لە ناونیشانەکەشیدا دیارە، بەدوای ئەناتۆمی ڕەوتێکی دیاریکراو (کۆمۆنیستی کرێکاری)ی ناو بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کوردستانەوەیە. بۆیە دێتە سەر لێکدانەوە و هەڵسەنگاندنی ئەو دوو بەڵگەنامەیەی ئەم دوو حزبە (حکک کوردستان و حکک چەپی عێڕاق).

بەڵام دواتر هەوڵدەدەین دەریخەین لە مەیدانی سیاسیدا لە کوێدا ئەم دوو بەڵگەنامەیە لەگەڵ بەڵگەنامەکەی ڕێکخراوی (یەکیەتی کۆمۆنیستەکان)دا، جیاوازن و لەکوێشدا یەك دەگرنەوە، تا تابلۆیەکی گشتی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کوردستانی عێڕاق بخەینە بەرچاو، لە پەیوەند بە هەڵوێستی ئەم بزوتنەوەیە بە بارودۆخی ئێستای کوردستانەوە.

ئەم بەڵگەنامانە، ستراتیژی سیاسی ئەو حزبانە، تەوەرەی کار و ئەولەویاتەکانیانی بەرجەستەکردۆتەوە لە بارودۆخی ئێستای کوردستاندا. هەر یەكێك لەو سێ (3) بەڵگەنامانە، پلاتفۆڕمێکی سیاسی و تەوەرەیەکی کارکردنە، دەریدەخات کە هەڵگرانی خاوەن چ خەتێکی فکری-سیاسی و نوێنەرایەتی چ ئاسۆیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەکەن، لە بارودۆخی سیاسی ئێستای کوردستاندا.

بەڵگەنامەی یەکەمیان لەجەرگەی خۆیدا شیعاری "گۆڕانکاری شۆڕشگێرانە لە تێکڕای سیستەمی سیاسی و ئابووری و حوکمڕانی سەرمایەداری زاڵی ئەم هەرێمە"ی هەڵگرتووە. ئەم شیعارە هەرچەندە وەکو ناونیشانی بەڵگەنامەکە و وەکو شیعارێکی بەرجەستەش فۆڕمۆڵە نەکراوە بەڵام لە دوو توێی بەڵگەنامەکەدا بەڕونی هاتووە.

هەرچی دوو بەڵگەنامەکەی تری هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریە لە جەرگەی خۆیاندا شیعاری سەربەخۆیی کوردستان و "پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئازاد و سێکیولار و غەیرە قەومی"یان هەڵگرتووە. ئەم شیعارەشیان وەکو ناونیشانی بەڵگەنامەکەیان و وەکو شیعارێکی بەرجەستەش فۆڕمۆڵە کردوە. واتا ئەم دوو بەیاننامەیە بە وردە جیاوازیەکیشەوە کە لە نێوانیاندا هەیە، یەك شتیان خستۆتەڕوو لەبەرامبەر بارودۆخی سیاسی کوردستاندا، وە کردوویانەتە تەوەری کاری سیاسی خۆیان.

بەم پێیە ئەم سێ بەڵگەنامانە لە دوو ستراتیژی جیاوازدا بەرجەستە بونەتەوە:

  1. ستراتیژێکیان هی (یەکیەتی کۆمۆنیستەکانە)، و
  2. ئەوی تریشیان ستڕاتیژێکی هاوبەشی هەردوو (حکک چەپی عێڕاق) و (حکک کوردستان)ە کە بە پشتی ئەویشەوە (حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق. حککع) وەستاوە.

ئەڵبەتە دواتر، هاوڕای لێکدانەوە و هەڵسەنگاندن بۆ ئەو دوو ستراتیژەی سەرەوە، باس لە دوو ستراتیژی تریش دەکەین، هەر لە پەیوەند بە کوردستانەوە:

  1. کە یەکێکیان هی "ئاراستە" و "مەیل" (إتجاه و نزعة. Trend و گرایش) ێکی ناو (حککع)ە، و تا ئەو شوێنەی کە پەیوەستە بە بارودۆخی کورستانەوە، لە دوو بەڵگەنامەدا خۆی بەرجەستەکردۆتەوە، و دواتر باسیان لێوە دەکەین.
  2. ئەوی تریشیان هی ئەڵقەی (ڕەوەندی سۆشیالیستی کرێکاری) ە، کە بەر لە حەڤدەی شوباتی 2011، لەبەرامبەر بارودۆخی سیاسی کوردستاندا خراوەتەڕوو، لە بەڵگەنامەیەكدا بەناوی "مانیفێستی ڕەوەند".

فکر و بەرنامە. ستراتیژ و تاکتیك. پلاتفۆڕم و بەڵگەنامەکان

هەروەك هەڵسەنگاندن بۆ کەسێکی دیاریکراو لەباری کۆمەڵایەتیەوە بەو پێوانەیە ناکرێت، کەسەکە چۆن باسی خۆی دەکات، چۆن بەشان و باڵی خۆیدا هەڵدەدات، بەڵکو ئەوە پێوانەی ئاکار و ڕەوشت و مامەڵەی کەسەکەیە لەگەڵ دەوروبەرە کۆمەڵایەتیەکەیدا، کە دەریدەخات ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی کەسەکە چیە.

بەهەمان شێوەش هەر حزبێك لەباری فکری و فەلسەفی وەیا ئایدیۆلۆژیەوە، خۆی سەر بە چ مەکتەبێکی فکری و مەدرەسەیەك لە بیروباوەڕ دادەنێت، چ بەرنامەیەکی نوسراوی ڕاگەیاندوە، چ شیعارێکی مەرکەزی بەرزکردۆتەوە، ... لەگەڵ ئەوەدا کە ئەمانە خاڵی جەوهەرین و بایەخی خۆیان هەیە، بەڵام خاڵی یەکلاکەرەوە نین لە دیاری کردنی ناوەڕۆك و جەوهەری پێناسە سیاسیەکەی ئەو حزبە، کە چ ئاسۆیەكی کۆمەڵایەتی لە خەتێکی سیاسیدا بەرجەستە کردۆتەوە و سەر بە چ ڕەوتێکی چینایەتیە. بەڵکو ئەوە ستراتیژ و تەوەرەی کارکردنە، ئەوە ئەولەویاتەکانی کار و ئەو تاکتیكە یا پراتیکە سیاسیەیە کە لە دەستوری کاری ئەو حزبە دایە، پێوانەی یەکلاکەرەوەن لەو مەیدانەدا. ئەمانەش لە پلاتفۆڕم، بڕیارنامە و بەیاننامەکاندا، وە بەگشتی لە ئەدەبیات و بەڵگەنامە سیاسیەکاندا بەرجەستە دەبنەوە.

پلاتفۆڕم و بەڵگەنامەکانی هەر حزبێك، چوارچێوەیەك و بەرچنە (حاویة)یەکن، هەڵگری ئەو پێوانە عەمەلی و فاکتۆرە یەکلاکەرەوانەن کە دەریدەخەن ئەو حزبە لە چرکە ساتێکی مێژووی دیاریکراو، وە لە بارودۆخێکی دیاری کراوی کۆمەڵگەیەکدا، چ ئاسۆیەکی چینایەتی لە خەتێکی سیاسی دیاریکراودا بەرجەستە کردۆتەوە، بە جیا لە ئیدیعائاتە فکری وسیاسیەکانی وەیا بیروباوەڕ و بەرنامەی نوسراو و ڕاگەێنراویەوە. لەم ڕوانگەوەیە، وە لە میانەی لێکۆڵینەوەیەکی فکری و سیاسیەوە، هەوڵدەدەین دەریخەین هەر یەك لەو سێ بەیاننامانە، وەك چوارچێوە و بەرچنەیەك هەڵگری چ پێوانەیەکی عەمەلی یەکلاکەرەوەن بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئەم حزبانە لەم چرکە ساتە لە مێژووی کوردستاندا، چ ئاسۆیەکی کۆمەڵایەتیان لە خەتێکی فکری سیاسیدا بەرجەستە کردۆتەوە.

پەیوەندی فکر و بەرنامە بە ستراتیژ و تاکتیکەوە، واتا بەرجەستەبوونەوەیان لە خەتێکی سیاسیی دیاریکراودا، وە خستنەڕووی ئەو خەتە سیاسیە لە دووتوێی پلاتفۆڕم و بڕیارنامە و بەیاننامە و بەڵگەنامە حزبیەکاندا، مەسەلەیەکی میکانیکی سادە و یەك بەیەك نیە، کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ستراتیژ و تاکتیك و پڕاتیکی سیاسیی هەر حزبێك، ڕاستەوخۆ تەرجومەکراوی ئەو فکر و فەلسەفە، ئەو بیروباوەڕ و بەرنامەیە بێت کە ڕایگەیاندوە، بەڵکو ئەو پەیوەندیە مەسەلەیەکی مێسۆدۆلۆژی و دیالێکتیكی ئاڵۆز و ناڕاستەوخۆی پڕ لە ناکۆکیە لە مەیدانی خەباتی چینایەتی، لە مەیدانی سیاسەت و حزبایەتیدا.

باسەکە لێرەدا چونە ناو ئەو مەیدانە نیە، بەڵکو پێشەکیەكی پێویستە بۆ مەبەستێك کە ئەم وتارە بەدواوەیەتی. ئەویش ئەوەیە کە ستراتیژ و تاکتیك هەروەك چۆن دەتوانن ئەڵقەی تەواوکەری فکر و بەرنامە بن، وە لە یەکەیەکی لێك هەڵپێکراو و لێك جیانەکراوەدا بەرجەستە ببنەوە لە خەتێکی سیاسیدا، [وە لێڕەدا لینین وەك "کۆمۆنیستێکی پڕاتیك" نمونەیەکە لە بەرجەستەبوونەوەی ئەو یەکیەتیە دایەلێکتیکیەیە، لە مێژووی خەباتی چینایەتی و سیاسەت و حزبایەتی لە ڕوسیای سەرەتای سەدەی بیستدا]، بەهەمان شێوە (ستراتیژ و تاکتیك) دەتوانن ئەڵقەی گومڕاکاری و سەرلێشێواوی فکر و بەرنامەش بن. واتا لە ژێر پۆششی فەلسەفەیەك و بیروباوەڕێك، لە ژێر پۆششی فکر و بەرنامەیەکی دیاریکراودا، ئاسۆیەکی سیاسی چینایەتی جیا لەو فەلسەفە و بیروباوەڕە، جیا لەو فکر و بەرنامەیە کە ڕاگەێنراوە، لە خەتێکی سیاسی عەمەلیدا بەرجەستە بکەنەوە کە پڕاتیکێکی سیاسی تر بخەنە دەستوری کارەوە لەڕیشەوە ناکۆك بێت لەگەڵ خاڵی دەستپێك و خاڵی لێوەهەڵسانی فەلسەفەکە و فکر و بەرنامەکەدا.

نەبینینی ئەم ناکۆکیە لە پەیوەندی دیالێکتیکی نێوان فکر و عەمەل، نێوان بەرنامەی ڕاگەێندراو و سیاسەتی عەمەلی و واقعی حزبێك، نێوان شعاری مەرکەزی و تەوەرەی کارە سیاسیەکەی، ئەمانگەێنێتە دوو ئاکامگیری نادروست:

  1. لایەك پەیڕەوی کوێرانەیە لە هەر شتێك مادام لەژێر ناوی ئەو بیرەباوەڕە، ئەو فکر و بەرنامە ڕاگەێنراوەی ئەو حزبەدایە. ئەمەش بارودۆخی زوربەی ئەندامان و کادرەکانی هەر حزبێکە، کە لە دڵسۆزیان بۆ بیروباوەڕ و بەرنامەیەك و حزبێك، ئەیان کاتە کەرەستە و ماتریاڵی سیاسەتێکی تر. ئاخۆ ئەبێ چەند کەس لە بەلشەفیە قەدیمیەکانی هاوڕێی شەخسی لینینیش، لە دڵسۆزیان بۆ شۆڕشی ئۆکتۆبەر کە لینین ڕێکخەر و ڕابەری بوو، لە دڵسۆزیان بۆ حزبێکی کۆمۆنیست کە لینین پێکیهێنەری بوو، لە دڵسۆزیان بۆ بەرنامەی ئەو حزبە کە لینین دای ڕشتبوو، ئاخۆ ئەبێ چەند کەس لەو هاوڕێ دڵسۆزانەی لینین دوای مردنی ئەو بووبێتنە داردەستی ستڕاتیژ و سیاسەتێکی عەمەلی ئیستیبدادگەرا و تاوانکارانەی ستالین بۆ پیادەکرنی "کۆمۆنیزم" لە ڕوسیای کۆتایی دەیەی بیستەکان و بەتایبەت لە دەیەی سییەکانی سەدەی بیستهەم بەدواوە؟!
  2. پێچەوانەکەشی ئەوەیە کە لە ڕەخنە لە حزبێکی دیاریکراودا (بۆ نمونە حزبێکی کۆمۆنیست یا حزبێکی کۆمۆنیستی کرێکاری) دەگا بەوەی کە فکر و فەلسەفە، بەرنامە و سیاسەت و هەموو شتێکی مارکسیزم و سۆشیالیزم وەیا کۆمۆنیزمی کرێکاری لە بناغەوە ڕەت بکاتەوە. زۆرمان بینی لەو کۆمۆنیستانەی کە لە ڕەخنە لە ستالین و ئەزمونی یەکیەتی سۆڤیەت و ئۆردوگای سۆشیالیستەکەی، گەیشتن بەوەی کە مارکسیزم و لینینیزمیش هەر ئەوەیە کە ستالین پیادەی کردوە، سۆشیالیزم هەرئەوەیە کە لە وڵاتانی یەکیەتی سۆڤیەت و ئەوروپای ڕۆژهەڵاتدا بوونی هەبوو. دیارە ئەم جۆرە کۆمۆنیستانە بوون بە زوڕناژەنی میدیای بورژوازی دژی مارکسیزم و سۆشیالیزم. هەروەها زۆرێكیش هەن کە لە ڕەخنە لە حزبێکی دیاری کراوی ناسراو بە کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەو ئاکامە بەدەست دەهێنن کە باسەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری هەر ئەوەیە کە ئەم حزبە دیاریکراوەی (هەڵگری ناونیشانی) کۆمۆنیزمی کرێکاری، پیادەی دەکات.

ئێمە لێرەدا، ناچینە ناو ئەو باسە تیۆری و مێسۆدۆلۆژیەی سەرەوە کە لە ناوەڕۆکیشدا شەڕێکی سیاسی و چینایەتیە، بەڵکو ئەمانەوێت لەسەر بناغەی سەربەخۆیی ڕێژەیی (نسبی) نێوان فکر و بەرنامە لەگەڵ ستڕاتیژ و تاکتیك، یەکیەتی دیالێکتیکی ئەوانە لە خەتێکی سیاسیدا بەرجەستە بکەینەوە، لە هەلومەرجی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئەمڕۆی کوردستانی عێراقدا، (کە بەدوای ڕوخاندنی ڕژێمی بەعسدا هاتۆتە ئاراوە)، و دەریخەین کە ئەو دوو بەڵگەنامەیەی سەرەوە هی هەردوو حکک (کوردستان و چەپی عێڕاق) نمونەیەکی گومڕاکار و سەرلێشێوێنەرن لەو مەیدانەدا.

دوو نمونە

  1. حزبی کرێکارانی سۆشیال-دیموکراتی ڕوسیا، لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، بەهەردوو باڵی مەنشەفی و بەلشەفیەوە، وێڕای ئەوەی کە هەردوو باڵەکە سەر بە "ئینتەرناسیونالی دووەم" و یەك مەکتەبی فکری و فەلسەفی مارکسیزم بوون، خاوەن یەك بەرنامە و یەك تاکتیکی گشتیش بوون، بەڵام بەرجەستەبوونەوەی هەڵوێستی سیاسی عەمەلی جیاوازی هەریەك لەو دوباڵە، [لە دروست بونی ئەو حزبەوە 1898 تا 1917]، هەر لە ناکۆکی لەسەر پەیوەندی نێوان "خەباتی ئابووری" و "خەباتی سیاسی"، وەیا "خۆبەخۆیی" و "ئاگاهی" لەناو بزووتنەوەی کرێکاری، تا دەگات بە ناکۆکی لەسەر بڕگەیەکی پەیڕەوی ناوخۆ سەبارەت بە "ئەندامەتی لە حزب"دا (کۆنگرەی 1904)، وە دواتر لە هەڵوێست بەرامبەر شۆڕشی 1905-1907 ، .... تا هەڵوێستیان لە بەرامبەر حکومەتی کاتی دوای شۆرشی شوباتی 1917. بەڵێ هەڵوێستی سیاسی عەمەلی جیاوازی هەریەك لەو دوباڵە لەو مەیدانانەدا (وەك مشتێك لە خەرواری دەیان ناکۆکی تر بەدێژایی مێژوویەکی بیست 20 ساڵە)، دەریخست کە هەرکام لەو دوو باڵەی حزبێك، نوێنەرایەتی خەتێکی فکری-سیاسی و ئاسۆیەکی چینایەتی جیاواز لەوی تر دەکات. هەرچەندە هەردوو باڵەکە لە ژێر چەترێکی گشتی مارکسیزم و ئینتەرناسیونالی دووەم (لە 1898 وە تا 1914)، و یەك بەرنامەی هاوبەش و تاکتیکێکی گشتیشدا کۆببونەوە.
  2. ئینتەرناسیوناڵی دووەم لەگەڵ ئەوەشا سەر بە مەکتەب و مەدرەسەی مارکسیزم بوو، بەڵام ئەو شتەی کە لە چرکە ساتێکی مێژووی دیاریکراودا (1914)، ناوەڕۆکی سیاسی ئەو ئینتەرناسیونالەی ساغکردەوە لەسەر ئاسۆیەکی چینایەتی دیاریکراو، ئەوە پلاتفۆڕم و هەڵوێستە سیاسیەکەی بوو لە بەرامبەر جەنگی جیهانی یەکەمدا، نەك پەیوەستەگیە شکڵی و فۆڕماڵیە فکری، بەرنامەیی و مەکتەبیەکەی بە مارکسیزمەوە.

لێرەوە لە ڕوانگەیەکی ئاواوە دەمانەوێت، دەریخەین کە پلاتفۆڕمی سیاسی و هەڵوێستە عەمەلیەکانی هەردوو (حکک کوردستان) و (حکک چەپی عێراق) لەبەرامبەر دەسەڵاتی حزبە بورژوا ناسیونالیستەکانی کورد، (وە بەگشتیش لەبەرامبەر بارودۆخی سیاسی هەرێمی کوردستانی عێراق)دا، ئەو دوو حزبە لەسەر چ ئاسۆیەکی چینایەتی دیاریکراو ساغ دەکاتەوە. هەروەها نیشانی بدەین تا چەند ئەو پەیوەستەگیەی کە هەیانە بە باسەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری، بە بەرنامەی "جیهانێکی باشتر" و بە شیعاری "ئازادی، یەکسانی، حکومەتی کرێکاری"ەوە،  پەیوەستەگیەکی فۆڕماڵ و شکڵیە.

کۆمۆنیزمی کرێکاری لە ڕەوەندێکی مێژوویدا

  1. بزوتنەوەیەكی کۆمەڵایەتی، سێ ڕەوت و سێ ستڕاتیژ.
  2. بزوتنەوەی کرێکاری لە وڵاتانی ئەوروپای سەدەی نۆزدەهەم، هەتا بەر لە شکڵگیریەکەشی وە لە شکڵگیریشیدا لە ئینتەرناسیونالیستی یەکەم لە ژێر ڕابەری خودی مارکس، دواتریش لە ئینتەرناسیونالیستی دووەم لە ژێر ڕابەری ئنگڵس دا، لە سێ ڕەوتی کۆمەڵایەتی و بەو پێیەش لە سێ خەتی فکری سیاسی وەیان سێ ستراتیژی فکری سیاسی جیاواز پێكهاتبوو؛ ڕیفۆڕمیزم، ئانارشیزم و کۆمۆنیزمێکی کرێکاری ڕادیکاڵ، کە لە ساڵی 1848 بەدواوە بە مارکسیزم ناسراوە.
  3. هەتا ئنگڵس لە پێشەکییەکی "مانفێستی کۆمۆنیست"دا لە 30-01-1888 دا ئەو پرسیارە دەخاتەڕوو کە بۆچی مانێفێستەکەیان ناو لێنا مانیفێستی کۆمۆنیست؟ وە لە وەڵامدا دەڵێت: چونکە ئەو بەشە لە هەڵسوڕاوانی ڕادیکاڵ و پێشڕەوی بزوتنەوەی کرێکاری، کە بەو ئاکامە گەیشتبون، ئاڵوگۆڕە سیاسیەکان بەتەنهایی کافی نین بۆ ڕزگاری کرێکاران و پەیان بەوە بردبوو، وێڕای ئاڵوگۆڕی سیاسی، پێویستە ئاڵوگۆڕێکی ڕیشەییش لە سیستمی ئابوری و کۆمەڵایەتیدا بێتەدی، خۆیان بە کۆمۆنیست دەناساند. سۆشیالیستەکان ئاوەها بیریان نەدەکردەوە بۆیە سۆشیالیزم سەربە بورژوازی و کۆمۆنیزم سەر بە چینی کرێکار بوو. واتا ئەو کۆمۆنیزمە کرێکاریە رادیکاڵە بەر لە مارکسزمیش لە ئەوروپادا مەوجود بوو، وە ئەنگلس لەهەمان پێشەکیدا باس لەو کۆمۆنیزمە کرێکاریەی بەر لە مارکسیزم دەکات کە لە فەرەنسا "کابە" و لە ئەڵمانیا "وایتلینگ" نوێنەرایەتیان دەکرد، بەڵام لە مارکسیزمدا کامڵبونی تەواوی بەخۆیەوە بینی.
  4. مارکس سۆشیالیزمی یۆتۆپیایی نەکردوە بە سۆشیالیزمی زانستی، واتا مارکسیزم لە بەردەوامی و کامڵکردن و واڵاکردنی (ئیڕتیقا پێکردنی) سۆشیالیزمی یۆتۆپیاییەوە نەهاتووە، بەڵکو لە بەردەوامی و کامڵکردن و واڵاکردنی ئەو کۆمۆنیزمە کرێکاریەوە هاتووە، کە هەر لە زەمانی خۆیدا، لە ئەوروپا، لەئارادا بوو، بەتایبەت لە فەرەنسا و ئەڵمانیا لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمەوە تا ناوەڕاستی ئەو سەدەیە (1800-1850).
  5. مارکسیزم گرینگترین چەکێکی زاستی و کارای فکری و سیاسی شۆڕشگێڕانەی بەخشیە ئەو کۆمۆنیزمە کرێکاریە و ئەو هەڵسوڕاوە ڕادیكاڵ و پێشڕەوانەی ناو بزوتنەوەی کرێکاری، تا بتوانن تەواوی بزوتنەوەی کرێکاری لەژێر ئاڵاکەیدا ڕێکخراو و یەکگرتوو، وە ڕابەرایەتی بکەن، بۆ دژایەتی دەسەڵاتی بورژوازی و ژێرەوژوورکردنی سیستمی سەرمایەداری.
  6. سەندیکالیزم، فۆڕم و شێوازی خەباتی پیشەیی ڕیفۆڕمیزمە لەناو بزوتنەوەی کرێکاریدا (وە لە هەندێ شوێنیشدا بۆتە فۆڕم و شێوازی ئەناڕشیزم و لە ئەنارکۆسەندیکالیزمدا خۆی نواندوە) بۆیە وەك خەتێکی فکری سیاسی سەربەخۆ ئاماژەمان پێنەداوە.
  7. باڵادەستی مارکسیزم.
  8. ئەم سێ ڕەوتە کۆمەڵایەتی و سێ خەتە فکری سیاسیە (ڕیفۆڕمیزم، ئانارشیزم، مارکسیزم) لەناو یەك بزوتنەوەی کۆمەڵایەتی سیاسیدا، لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمەوە پێبەپێی گەشە و پەرەسەندی ئەو بزوتنەوەیە لە کێشمەکێشێکی جدی فکری و سیاسیدا بوون، کە کام لەو سێ خەتە فکری سیاسیە بتوانێت تەواوی ئەو بزوتنەوەیە، لە چوارچێوەی ئاسۆ و ئامانج و هەروەها شێوازی خەباتی تایبەت بەخۆیدا لە قاڵبدات و بیخاتە ژێر پۆششی خۆیەوە.
  9. بەشێکی بەرچاوی هەم نوسراوەکانی مارکس و ئەنگلس، وە هەم چالاکی سیاسی عەمەلی و ڕێکخراوەییان لەدژی پڕۆدۆن، لاسال و دۆهرینگ، هەروەها لەدژی بلانکی ئیرادەگەرا و باکۆنینی ئاناڕشیست، ... بۆ ئەوە بوو، ڕێگە بگرن لەو دوو ڕەوتە و خەتە فکریە سیاسیەیەی تر، هەژمونی بەدەست بهێنن بەسەر ئەو بزوتنەوەیەدا، وە ئەو دوو ڕابەرە توانیشیان ئەو کارە ئەنجام بدەن. (هەروەها، ئەم خەباتە دواتر لە دژایەتی بێرنشتاینیزم و مەنشەفیزم، ... وەكو شکڵی تازەی ڕیفۆڕمیزم هەر بەردەوام بوو لەلایەن مارکسیستەکانەوە بەتایبەت لەلایەن لینین و ڕۆزا لۆکسمبۆرگ)ەوە.
  10. مارکسیزم (واتا کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕادیکاڵ دوای 1848)، بەڕابەرایەتی مارکس و ئنگڵس، توانی هەژمونی خۆی لە ئینتەرناسیونالی یەکەمەوە بەسەر ئەم بزوتنەوەیەدا بەدەست بهێنێت و هەردوو خەتەکەی تر؛ ڕیفۆڕمیزم و ئانارشیزم بخاتە پەڕاوێزی تەحەکوم کردن بە چارەنوسی ئەو بزوتنەوەیە، و ناچار بەوەی کردن لەژێر هەژمون و کۆنتڕۆڵی کۆمۆنیزمێکی ڕادیکاڵ بەسەر ئینتەرناسیونالی کرێکاری یەکەم و دووەمدا، درێژە بە ژیانی خۆیان بدەن لەناو ئەو بزوتنەوەیەدا.
  11. بەڵام ئەوە ئاکامێکی نێگەتیڤیشی بەدوای خۆیدا هێنا، کە لەژێر پەردەی مارکسیزم و سۆشیالیزمدا، ناوەڕۆکی لیبڕاڵانەی ڕیفۆڕمیست، چ بە شێوازێکی شۆڕشگێڕانە وەیا بە شێوازێکی ئاناڕشیستانە بخرێتەڕوو کە لە شکڵ و فۆڕمدا لە شۆڕشگێڕیەتی کۆمۆنیزم بچێت. وە لە ڕاستیدا مێژووی سیاسی بزوتنەوەی سۆشیالیستی و حزبە چەپ و مارکسیستەکان چ لە ڕابردوودا و چ لە ئێستاشدا، پڕیەتی لەو ئەزمونەی کە بە شێوازێکی شۆڕشگێرانە وەیا ئاناڕشیستانە خەبات دەکرێت بۆ هێنانەدی ناوەڕۆکێکی لیبڕاڵانە، بەم مانایە لیبرالیستی چەپن.

دواتر لەم ڕوانگەوە، وە لە بارودۆخێکی تازەی باڵادەستی کۆمۆنیزمی کرێکاری مەنسور حیکمەتەوە بەسەر بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی ئێران و کوردستانی عێڕاقدا، دەگەڕێینەوە سەر هەردوو ئەم بەیاننامەیەی حکک (کوردستان و چەپی عێڕاق) و تیشك دەخەینەسەر ناوەڕۆکی لیبڕاڵانە و شێوازی خەباتی شۆڕشگێڕانە و ئاناڕشیستانەی ئەم دوو حزبە.

  1. باڵادەستی لیبرالیزمی چەپ.
  2. پەرەسەندنی سەرمایەداری بۆ قۆناغی ئیمپریالیزم، دەسکەوتی زێدە سودی ئیمپریالی، گەندەڵ بوونی سەرانی ڕێکخراوە و یەکیەتیە کرێکاریەکان و .... کۆمەڵە ئاڵوگۆڕێکی مادی بوون لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستهەمدا، کە لەگەڵ مردنی ئنلگڵس و ... زەمینەی ئەوەیان خوڵقاند، ستراتیژ و خەتی فکری سیاسی ڕیفۆڕمیزم لەدەرونی ئەو بزوتنەوەیەدا هێز بگرێت، وە لە پڕۆسەیەکدا و بەتایبەتیش لە جەنگی جیهانی یەکەمدا، ئەو خەتە هەژمونی خۆی بەسەر ئەو بزوتنەوەیەدا بسەپێنێت.
  3. هەڵوێستی سیاسی عەمەلی حزبە سۆشیالیست و مارکسیستەکانی ئەوروپای ئەو سەردەمە لەبەرامبەر جەنگی جیهانی یەکەمدا، کە دەنگدان بوو بە پەسەندکردنی بودجەی وڵاتانی ئیمپریالی خۆیان بۆ بەشداری و درێژەدان بەو جەنگە، ئەو پلاتفۆڕم و بەڵگەنامە سیاسیانەن، کە نیشانی دەدەن ڕەوتی ڕیفۆڕمیزم لە دەرونی ئەو بزوتنەوەیەدا، لەو چرکە ساتە مێژووییەدا، هەژمونی و کۆنتڕۆڵی کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕادیکاڵ (مارکسیزم)ی بەتەواوەتی بەسەر ئەو بزوتنەوەیەدا وەدەرنا و خستیەلاوە.
  4. ڕیفۆڕمیزم لە ناوەڕۆکدا شتێکی تر نیە جگە لە جۆرێكی دیاریکراوی لیبرالیزم کە دەیەوێت ئاڵوگۆڕێك لە ژیانی کۆمەڵگەدا بهێنێتەدی، لە ڕێگەی پیادەکردنی ڕیفۆڕمی ئابوری و کۆمەڵایەتی و سیاسیەوە ... ، تا سەرمایەداری قابیلی تەحەممول کردن بێت بۆ چینە چەوساوە و ژێڕدەستەکان. "مانیفێستی کۆمۆنیست" ئەمە ناودەنێت سۆشیالیزمی بورژوازی. ئەم سۆشیالیزمەی بورژوازی (وەیا کۆمۆنیزمی بورژوازی لە مڕۆدا)، باڵی چەپی لیبرالیزم پێك دەهێنێت لەبەرامبەر باڵەکانی تریدا، ( لیبڕاڵی کۆنسێرڤەتیڤ، ناسیوناڵ لیبڕاڵ و باڵی ئەسڵی لیبرالیزم – لیبراڵ دیموکرات) لە هەر وڵاتێکدا. بەم شێوەیە لیبرالیزمی بورژوازی لە فۆڕم و شکڵێکی چەپدا واتا لە شکڵی سۆشیال دیموکراتەکانی ئەوروپادا، لە جەنگی جیهانی یەکەم بەدواوە، توانی لەدەرونی بزوتنەوەی کرێکاری و سۆشیالیستیەوە، هەژمونی لە دەست مارکسیزم (کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕادیکاڵ) دەربهێنێت.
  5. چارەنوسی ئەنارشیزم.

هەرچی ڕەوت و خەتی فکری و سیاسی ئاناڕشیزم بوو، بە پوچەڵ بوونەوەی هەوڵەکانی باکۆنین بەدژی مارکس بۆ هەژموونی پەیاکردن بەسەر ئینتەرناسیوناڵی یەکەمدا، وەك ڕەوتێکی لاکەوتە لە پەراوێزی بزوتنەوەی کرێکاری و سۆشیالیستیدا مایەوە و لەوساوە بەو لاکەوتەییەوە درێژەی بەژیانی بەخۆیداوە. وە مێژووی کێشمەکێش و ململانێکانی ناو بزوتنەوەی کرێکاری و خەباتی چینایەتی کرێکاران؛ دوای کۆمۆنەی پاریس و بە درێژایی سەدەی بیست و تا ئێستاش، کێشمەکێشی ڕیفۆڕم و شۆڕش، بەگژیەکداچوونی مارکسیزم و سۆشیال دیموکراتیزم، کۆمۆنیزم و لیبرالیزم، سۆشیالیزم و ناسیونالیزم، ... هتد،  بووە. هەرچی ئانارشیزم بووە ڕۆڵێکی پەڕاوێزی هەبووە لەو ململانێیانەدا. وە جگە لە فەرەنسا، ئسپانیا و هەندێك لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین و ڕوسیای سەرەتای سەدەی بیستەم، نەیتوانی لە وڵاتانی تردا نفوزێکی بەرچاو بەدەست بهێنێت.

  1. هەوڵەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری بۆ دووبارە باڵادەستی.
  2. خەتی فکری سیاسی کۆمۆنیزمی کرێکاری شۆڕشگێر، بەڕابەرایەتی لینین هەر لە کۆنگرەی باڵی چەپی ئینتەرناسیوناڵی دووەم لە گوندی زیمرواڵد (Zimmerwalad)ی سویسڕا، سێپتێمبەری ساڵی (1915)، کە لینین فڕاکسیۆنێکی ملیتانتی دژی جەنگی جیهانی و دژی ئۆپۆڕتۆنیستیەتی نەك هەر باڵی ڕاستی ئینتەرناسیوناڵی دووەم بەڵکو لەبەرامبەر باڵی چەپەکەیشیدا لە هەشت کەس لە کۆی 38 کەسی کۆنگرە تیا پێكهێنا و ساڵی دواتر لە ئەپریلی (1916)، لە کۆنگرەی کینتاڵ (Kienthal) هەنگاوێکی تری بەرەوپێش نا بەوەی کە (لینین) ناوەڕۆکی ئەو بڕیارنامەیەی خۆی تیا جێگیرکرد کە بۆ کۆنگرەی زیمرواڵد پێشکەشی کرد بوو، وە لە کۆنگرەکەدا ڕەتکرابۆوە، بۆیە کۆنگرەی کینتاڵدا بە کۆنگرەی دووەمی زیمرواڵد دەناسرێت. ئەم هەوڵانەی لینین درێژەی کێشا تا ڕێکخستن و ڕابەریکردنی شۆڕشی ئۆکتۆبەری ساڵی (1917) و دوای ئەویش شکڵ پێدانی ئینتەرناسیونالی سێهەم لە ساڵی (1919) کە بە ئینتەرناسیونالی کۆمۆنیستی ناونرا. گشت ئەم هەوڵ و تەقەلایانەی لینین، لە لایەنێکیدا لەو پێناوەدا بوو تا هەژمونی مارکسیزمێکی میلیتانت و کۆمۆنیزمێکی شۆڕشگێڕ بەسەر بزوتنەوەی کرێکاری تەواوی ئەوروپادا دووبارە بەدەست بهێنێتەوە، بەڵام بە تێکشکانی شۆڕشە کۆمۆنیستیە کرێکاریەکانی ئەوروپا؛ لە ئەڵمانیا، نەمسا و هەنگاریا .... بەدوای جەنگی جیهانی یەکەم و بەدوای شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، ئەو هەوڵانە هەتا بەڕابەرایەتی لینینیش لە نێوان ساڵانی 1918 و 1923، بێ ئاکام مانەوە.

لینینیزم هەتا لە سەردەمی ژیانی لینینیشدا خەتێك بوو نەك هەر لەناو بزوتنەوەی کرێکاری و کۆمۆنیستی ڕوسیا بەتەنها بەڵکو لە ناو ئینتەرناسیوناڵی دووەمیش و لەسەر ئاستی تەواوی ئەوروپادا، بەڵام ئەوەی کە بۆچی توانی لە ڕوسیا ڕێکخەر و ڕابەری شۆڕش بێت و لەوەش گرینگتر بەسەرکەوتنی بگەێنێت و لەبەرامبەر چواردە وڵاتی هاوپەیمان کە سوپایەکی هەشت سەد و پەنجا هەزار (850.000) کەسیان خستە جەنگەوە دژی دەسەڵاتی سۆڤیەتی ساوای بێ ئیمکاناتی جەنگی و سێ بەش لە چوار بەش (3/4)ی خاکی سۆڤیەتی ئەوکاتەشیان داگیرکرد بەڵام چەکدارکردنی شۆراکانی کرێکاران، جوتیاران و زەحمەتکێشان بۆ جەنگی چارەنوسساز بۆ تێکشکاندنی هەوڵەکانی دژە شۆڕشی بورژوازی لەژێر ڕابەرایەتی لینینیزم  و لێوەشاوەیی ڕابەرێکی وەك تڕۆتسکیدا، توانرا تێکیان بشکێنن و سەربەرزانە لەو جەنگەدا بێنەدەرەوە.

بەڵێ بۆچی لینینیزم توانی ئەو مەزنیەتە و شکۆمەندیە لە ڕوسیادا بخوڵقێنێت بەڵام لەسەر ئاستی ئەوروپا نەیتوانی؟ ئەوە مەیدانێکی سەربەخۆ لەم باسەیە، بەڵام جێی خۆیەتی ئاماژە بەلایەنێکی بایەخداری ڕۆڵی ڕابەری بدەین کە غیابی ڕابەرانێکی لێهاتوو، کۆمۆنیست و میلیتانتی وەك لینین و تڕۆتسکی،  لە وڵاتانی تری ئەوروپادا بەشێکی بنەڕەتی کێشەکە بووە ....

  1. بەم شێوەیە گەرچی لینین پایە و بنەمایەکی (هەم لە فکر و سیاسەت و هەم لە دەسەڵاتی پڕۆلیتاریا) هێنایە ئاراوە بۆ کۆمۆنیزمی کرێکاری کە بتوانێت خۆی کۆبکاتەوە، هێز بگرێت و لە تێکشکانەکانی جەنگی جیهانی یەکەم لەسەر دەستی لیبرالیزمی چەپ پشتی خۆی ڕاست بکاتەوە، بەڵام مەرگی پێش وەختی لینین و نەزۆکی بەلشەفیزم لەوەی کە نەیتوانی دوای مردنی ئەو، نوێنەرایەتی خەتی لینینزم بکات (هەربۆیەش ئەو بەلشەفیزمە کەوتەدەست ناسیونالیزمی ڕووسی بە ڕابەرایەتی ستالین)، ئاکامەکەی ئەوەی لێ پاشەکەوت بوو کە گەرچی ئەو کۆمۆنیزمە کرێکاریە لە شکڵی لینینیزمدا بوو بە ڕەگێکی بەهێزی ناو بزوتنەوەی کرێکاری بەڵام نەیتوانی باڵادەستی دووبارە بەدەست بهێنێتەوە بەسەر بزوتنەوەی کرێکاریدا (لە ئەوروپا).
  2. پەڕاوێزخرانی کۆمۆنیزمی کرێکاری.
  3. بەم پێیە بزوتنەوەی کرێکاری لە تەواوی ئەوروپادا کەوتە ژێڕ هەژمونی سۆشیال-دیموکراتەکانەوە (لیبرالیزمی چەپ). کۆمۆنیزمیش لە ڕوسیایەکی دواکەتوودا گیری خوارد و چارەنوسێکی تڕاژیدیشی بەخۆیەوە بینی، کە لەوسەرەوە ناسیونالیزمی ڕوسی، بە هێنانەدی سەرمایەداریەکی دەوڵەتی بەناوی سۆشیالیزم و مارکسیزمەوە لە ڕکبەرایەتیدا بەرامبەر وڵاتانی ئیمپریالی و سەرمایەداری بلۆکی بازاڕی ئازاد، ئەلگۆیەك و بلۆکێکی لە کۆمۆنیزم هێنا یە ئاراوە کە بواریدا بە ڕەوتە ناسیونالیست و نیشتمانپەروەرەکان لەژێر پۆششی مارکسیزم و سۆشیالیزمدا ئامانج و سیاسەتەکانی بورژوازی پیادەبکەن.

پەنا بردن بۆ سەرمایەداری دەوڵەتی، ئابووری نەخشەمەند و پلانڕێژی کراو پێداویستیەك بوو بۆ هێنانەدی و پەرەپێدان و بەهێزکردنی ژێرخانی ئابووری سەرمایەداری تا دواتر، پڕۆژە و دامەزراوە ئابووریەکانی بدرێتەوە دەست تاکی سەرمایەدار لە ڕێگەی پریڤاتیزە کردنەوە. ئەمە پڕۆسەیەکی مێژوویی جیهانی بوو، بە درێژایی سەدەی بیستەم خایاندی، چ لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات و چ لە وڵاتانێکی تازە ڕزگاربووی ژێر دەستی ئیمپریالی (ناسراو بە جیهانی سێهەم).

  1. ئیتر بەدوای جەنگی جیهانی یەکەم و بەتایبەت بەدوای مەرگی پێشوەختی لینیندا، مارکسیزم و لینینزم واتا کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕادیکاڵ، وەك هێزێکی خوازیاری دەسەڵات و ژێرەوژووکردنی سیستمی سەرمایەداری لەڕێگەی شۆڕشێکی کۆمۆنیستیەوە لە مەیدانی خەباتی چینایەتی سەرکزکرا و پەراوێز خرا. وە لە ڕەوت و باڵی جیاجیا و پڕش و بڵاو لێرە و لەوێ لە لۆکاڵدا، وەیا لە کاری تیۆری لێرەو لەوێ بەپرش و بڵاوی خۆی نواندوە.
  2. کەلەپورێکی مێژوویی.

قۆناغی یەکەمی شکڵگیری و هەژمونی کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕادیکاڵ، بەسەر بزوتنەوەی کرێکاری ئەوروپای کۆتایی سەدەی هەژدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستهەمدا، وێڕای ئەزمونەکانی کۆمۆنەی پاریس و شۆڕشی ئۆکتۆربەر و چەندین شۆڕشی ناکامی کۆمۆنیستی کرێکاری لە وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژئاوادا، توانی کاری ڕێکخراوەیی هەم حزبی و هەم پیشەییش لە دەرونی بزوتنەوەی کرێکاریدا، وەك ئەزموونێکی بەنرخی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کرێکاری بخاتە ناو لاپەڕەکانی مێژووەوە و وەکو کەلەپور بۆ نەوەکانی دوای خۆی بەجێیان بهێڵێت.

  1. سەرهەڵدانەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری.

هاتنەمەیدانی کرێکارانی ئێران لە شۆڕشی 1979 دا، ئەو فرسەتەی خوڵقاند کە ئەو کۆمۆنیزمە ڕادیکاڵە کرێکاریە لەشکڵی تێوری مارکسیزمی شۆڕشگێر و پاشان لە باس و تیۆریەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا، لەسەر دەستی هاوڕێ مەنسور حیکمەت، دووبارە ئاسۆی فکری و سیاسی خۆی مشتوماڵ بکاتەوە و لە پاشماوەی ناکام مانەوە، وێرانە و داڕوخانە فکری و سیاسیەکانی پاکی بکاتەوە، بە گەڕانەوەی ڕاستەوخۆ بۆ سەرچاوە ئەسڵیەکانی تیۆری مارکسیزم و گەڕانەوە بۆ کەلەپوری قۆناغی یەکەمی شکڵگیری و هەژمونی کۆمۆنیزمی کرێکاری؛ مارکس، ئنگڵس و لینین.

  1. ئێمە لێرەدا بەدوای ئەوەوە نین کە باس لە شکڵگیری و پەرەسەندی ئەو کۆمۆنیزمە کرێکاریە ڕادیکاڵە لەم دەورانە تازەیەدا بکەین، هەروەها بەدوای ئەوەشەوە نین کە بزانین بەدوای مەرگی هاوڕێ مەنسور حیکمەتەوە چ تراژیدیایەك توشی بزووتنەوەیەك بوە کە بە کۆمۆنیزمی کرێکاری ناسراوە، ئەمانە باسێكی سەربەخۆن، بەڵکو لێڕەدا دەمانەوێت بڵێین:
  2. لە ئێستای عێراق و ئێراندا، شەش حزب هەن (لە ناو خۆشیاندا ناکۆك و دژ بەیەکترن)، خۆیان سەر بە مەکتەب و باسەکانی "کۆمۆنیزمی کرێکاری" و فکری هاوڕێ مەنسور حیکمەت دادەنێن، و خاوەن یەك بەرنامە "جیهانێکی باشتر"، و یەك شیعاری ناوەندین "ئازادی، یەکسانی، حکومەتی کرێکاری". جگە لە خەرمانێك لە هەڵوێست و تاکتیك، لە لێکدانەوەی گەڵێك مەسەلەی کۆمەڵایەتی، سیاسی و فکری کە وەك کەلەپوری هاوڕێ مەنسور حیکمەت بە میرات بۆ هەموان ماوەتەوە.
  3. جا لەگەڵ ئەوەشا ئەم دەستگرتنەی ئەم شەش حزبە بە مەکتەبی کۆمۆنیزمی کرێکاری و فکری هاوڕێ مەنسور حیکمەت و بەرنامەی "جیهانێکی باشتر" و شیعارە ناوەندیەکەوە ...، بایەخی خۆیان هەیە، بۆ پێناسەی سیاسی ئەو حزبانە، بەڵام پڕاتیکی سیاسی ئەو حزبانە کە لە ستراتیژ و تاکتیك، لە تەوەرەی کار و ئەولەویاتەکانیاندا، لە پلاتفۆڕم و بەڵگەنامەکانیاندا بەرجەستە دەبێتەوە، لەگەڵ شێوازی خەباتێك کە دەیگرنەبەر، دەری دەخات کە هەر یەك لەو حزبانە، لە چرکە ساتێکی مێژوویدا، چ ئاسۆیەکی کۆمەڵایەتی چینایەتی لە خەتێکی فکری سیاسیدا بەرجەستە کردۆتەوە.

بەڵێ ئەمە فاکتۆری یەکلاکەرەوەیە نەك لایەنگری لە فکر و مەکتەبی کۆمۆنیزمی کرێکاری هاوڕێ مەنسور حیکمەت و بەرنامەی "جیهانێکی باشتر" و بەرزکردنەوەی شیعارە ناوەندیەکە، بەتەنهایی و بەبێ لەبەرچاوگرتنی پڕاتیکی واقعی و خەتی سیاسی هەریەك لەو حزبانە.

وە لێرەشەوەیە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم دوو بەڵگەنامەیەی (حکک کوردستان) و (حکک چەپی عێراق)دا دەکەین، تا بزانین (لە پشت بەدەستەوەگرتنی بەرنامەی "جیهانێکی باشتر" و شیعاری ناوەندی و لایەنگری لە باسەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری)، ئەم دوو حزبە، لەم چرکە ساتە لە مێژووی سیاسی کوردستانی عێراقدا، لە کوێی هاوکێشە سیاسی و چینایەتیەکانی کۆمەڵگەی کوردستاندا وەستاون. وە چ ئاسۆیەکی کۆمەڵایەتی چینایەتیان لە خەتێکی فکری سیاسیدا بەرجەستە کردۆتەوە.

ئەم وتارە بەرەو ئەوە دەڕوات تا لە ڕێگەی ئەم دوو بەڵگەنامەیەوە:

  1. دەریخات کە چۆن هەردوو ئەم ڕەوتەی کۆمۆنیستی کرێکاری لە بارودۆخی سیاسی ئەمڕۆی کوردستاندا، لە جێگەوڕێگەیەکی لیبراڵی چەپدا وەستاون.
  2. دەریخات کە چۆن لەگەڵ باڵە جۆراوجۆرەکانی تری لیبراڵیزمی کوردستان تەواوکەری یەکترین لە ئەنجامدانی ئەرکێکی مێژووییدا. وە لەگەڵ جیاوازی هەم لە ستراتیژی سیاسی و هەم لە ڕوخساری فکری و ئایدیۆلۆژیشیاندا، لەگەڵ باڵەکانی تری لیبرالیزمی کوردستان، بەڵام چەتری ئاسۆیەکی درێژماوەتر و بەرفراوانتری لیبرالیزمی کوردستان کۆیاندەکاتەوە لەژێر سێبەری خۆیدا.
  3. دەریخات کە ئەمە خەتێکی سیاسی و ئاسۆیەکی کۆمەڵایەتی دیاریکراوە، لە ژێر پەردەی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا درێژە بەژیانی خۆی دەدات.
  4. دەریخات لایەنە جیاواز و هاوبەشەکانی بەڵگەنامەکانی ئەم دوو حزبەی کۆمۆنیستی کرێکاری، لەگەڵ بەڵگەنامەکەی ڕێکخراوی (یەکیەتی کۆمۆنیستەکان)، لە کوێدایە؟، بۆ خستنەڕووی تابلۆیەکی گشتی لە بزوتنەوەی کۆمۆنیستی کوردستانی عێراق.
  5. وە لە بەرامبەر هەموو ئەمانەشدا، هەوڵدەدات ئاسۆیەکی خەباتکارانە و خەتێکی سیاسی جەنگاوەر (میلیتانت) لە کۆمۆنیزمێکی کرێکاری پێشڕەو بەرجەستە بکاتەوە لەم بارودۆخەی کوردستاندا. وە لەبری هەرسێ (3) لەو بەڵگەنامانەی سەرەوە زەمینەی بەدەستهێنانی پلاتفۆڕمێکی خەباتکارانەی پێشڕەو فەراهەم بکات، بۆ بزوتنەوەی کۆمۆنیستی، کە لە ڕێگەیەوە بتوانێت، وێڕای چەکدارکردنی بزوتنەوەی کرێکاری کوردستان بە ئاسۆیەکی کۆمۆنیستی پێشڕەوانە، بشتوانێت تەواوی چەپی کۆمەڵگە بەدەوریا کۆبکاتەوە، و هەر ناڕەزایەتیەك و هەراسانیەكی کۆمەڵایەتی و سیاسیش لە بارودۆخی ئێستا بخاتە ژێر ئاڵای خۆیەوە.

ئەم باسە و ئەناتۆمی

سروشتی ئەناتۆمی بەوجۆرەیە کە دەچێتە ناو وردەکاری لە شیکاریکردن و ڕونکردنەوەدا، وە دەکەوێتە ناو درێژدادڕی لە شۆڕبونەوە بۆ ناخی توخمە پێکهێنەرەکانی لاشەیەك یان ئۆڕگانێکی زیندوو، لە پێناو بەرجەستەکردنەوەی ئەو ئۆڕگانە لە گۆشە نیگای  جیاجیاوە، وە تا دەستی بگات بە ڕیشەکانی پێكهاتە و  سیستمی کارکردن و شێوازی کاروکاردانەوەی ئەو ئۆڕگانە.

ئەم باسەش، لێرەدا دەچێتە ناو وردەکاری، درێژدادڕی و دووبارەکاری لە لێکدانەوە و هەڵسەنگاندن و ڕەخنە و خستنەڕووی بیروبۆچون، لە شکڵ و شێوازی جۆراوجۆردا، تا بە شێوازێکی ئەناتۆمیانە شۆڕبێتەوە بۆ ناخی ئەم ئۆڕگانە سیاسیە (کۆمۆنیزمی کرێکاری لە کوردستانی عێڕاق)، وەتا دەستی بگات بە ڕیشەی پێکهاتە فکری و سیاسیەکانی، وە تا سیستمی کار و شێوازی کاروکاردانەوەکانی لەگەڵ بارودۆخی سیاسی کوردستانی عێراقدا، دەربخات.

ماویەتی ....

*** *** ***

بەشی دووەم: بنەمایەك بۆ شیکاری و ڕەخنەکان

بەرلەوەی ڕاستەوخۆ دەستبەکار بین بۆ هەڵسەنگاندێکی ڕەخنەگرنەی بەیاننامەکان، سەرەتا پێویستە لێکدانەوە فکری و سیاسیەکانیان، لەگەڵ هەڵوێستگیریە عەمەلیەکانیان دەستنیشان بکەین، واتا کاكڵەی بەیاننامەکان لە ڕێگەی وەلانانی توێكڵەکانیانەوە بخەینە بەردەست، بۆ ئەو کارەش لێڕەدا بەڵگەنامەکەی (حکک کوردستان) دەکەینە بنەمای شیکاریکردنەکان، بە مەبەستی دەرخستنی لێکدانەوە و هەڵوێستە سیاسیەکانی ناو هەردوو بەڵگەنامەکە، بە وردە جیاوازیەکیش کە لە نێوانیانداهەیە. ئەڵبەتە لەو شوێنانەدا کە پێویست بێت دەگەڕێمەوە سەر هەردوو بەڵگەنامەکە. بەڵام ئەوەی ئەم بەڵگەنامەیە کراوەتە بنەما، بۆ دوو هۆکار دەگەڕێتەوە.

  1. بەڵگەنامەکەی (حکک چەپی عێراق)، بزوتنەوە نارەزایەتیەکەی کردۆتە خاڵی لێوە هەڵسانی خۆی و هەموو بابەتێکی تری بەدەوری ئەو تەوەرەیەدا خولاندۆتەوە. لەگەڵ ئەوەشا کە ڕوانگە و لێکدانەوەکانی خۆی تێدا خستۆتەڕوو، بەڵام ئەوە بەڵگەنامەکەی (حکک کوردستان)ە، کە بە شێوەیەکی بابەتیانە، لە بارودۆخی سیاسی کوردستانەوە، دەست پێدەکات؛ دای دەنێت بە "گێژاوێکی سیاسی گەورە"، ئاماژە بە "هۆکارەکانی پشت ئەم گێژاوە" دەکات و "گرفتی سەرەکی کۆمەڵگەی کوردستان"یش دەستنیشان دەکات و بەدوای "ڕێگاچارەی دەستبەجێ و کارساز"ەوەیە بۆی. لێرەوە دێتەوە سەر ناڕەزایەتیەکانی خەڵکی کوردستان، و پەیوەندی بەگشت ئەو بابەتانەی سەرەوە، ئەمەش ئەو بوارەی ڕەخساندوە کە لێکدانەوە فکری و سیاسیەکانی خۆی لە ئاستێکی بەرینتر و بەربڵاوتردا بخاتە سەر کاغەز و بە دۆکیومێنتی بکات، کە لێرەدا جێگە مەبەستی ئێمەن بۆ ڕەخنە گرتن لێیان.

وە لەڕاستیشدا ئەم بەیاننامەیە دووبارە فۆڕمۆڵە کردنەوەیەکە، لە بارودۆخی تازەی ئەمڕۆی کوردستاندا، بۆ هەمان "بەیاننامەی سەربەخۆیی کوردستان" کە لە پەسند کراوەکانی کۆنگرەی دامەزرێنەری ئەو حزبەیە و بەرواری 15-03-2008 ی لەسەرە.

ئەوە بڵێم کە خاڵی لێوە هەڵسانی بەڵگەنامەکەی (حکک چەپی عێراق)، جێگەی ڕەخنە نیە، بەڵکو بۆ کارەکەی من ئاسانترە کە بەڵگەنامەکەی (حکک کوردستان) بکەمە بنەمای ڕەخنەکانم لەهەردوو ئەم حزبە و لەو شوێنەشدا کە پێویست بوو دەگەڕێمەوە سەر بەڵگەنامەکەی (حکک چەپی عێراق).

  1. دەتوانین بڵێین (حکک کوردستان) وەك ڕێکخراو و کادر و ئەندام و لایەنگر و چالاکی ... زوربەی هەرە زۆری ڕەوتی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستانی خستۆتە ژێر پۆشش و نفوزی خۆیەوە لە کوردستاندا. وە ئەگەر ئێمەش قسەیەکمان هەبێت بەپلەی یەکەم دەبێ ڕوو بەوان بێت. بەتایبەت ڕەوتێکی هەرچەندە لاواز لە کۆمۆنیزمێکی پێشڕە و خەباتکارانەی لە دەرونی خۆشیدا حەشارداوە، بەو هیوایە ئەم باسانە کۆمەگیەك بێت بە بەرچاوڕونی ئەو ڕەوتە و خۆکۆکردنەوەی تا بتوانێت ڕۆڵێکی هەبێت لە ئایندە و چارەنوسی ئەو حزبەدا.

کڵێشەی بەڵگەنامەکەی (حکک کوردستان).

ئەم بەڵگەنامەیە لە حەوت بڕگە، پێكهاتووە: من لێرەدا دەیانخەمە ڕوو بەمەبەستی ئەوەی کە لێکدانەوە سیاسیەکانی ئەو بەڵگەنامەیە و هەڵوێستە سیاسیەکانی بەڕۆشنی بخەمە بەردەست، تا دواتر بزانین لە کوێدایە کە ڕەخنەیان لێ دەگرین.

  1. دوو بڕگەی دەستپێکی بەڵگەنامەکە، بڕگەکانی یەك و دوو (2+1)، هەڵساوە بە ڕەخنەیەکی ڕیسواکارانە لە دەسەڵاتی بورژوا ناسیونالیستی کورد؛ کە چۆن ئەم دەسەڵاتە گەیشتۆتە بن بەست و ئەو یاسا و ڕێسایانەی کە حکومەتی بنکە فراوانیان پێ دامەزراند بوو، ئەو پەرلەمانەی کە سمبولی دیموکراسی و "سەروەری یاسایی"ان بوو، خۆیان خستویانەتە ژێر پێی خۆیانەوە و هیچ ئاسۆیەك بۆچارەسەری کێشمەکێشی خۆیان شك نابەن. وە لەگەڵ "ناکۆکی و بێ ئاسۆیی خۆشیاندا کۆمەڵگەیان بەخۆیانەوە بەرەو سەرگەردانی و بێ ئومێدی پاڵ پێوەناوە ..." وە لە ئێستادا "بونەتە مەترسی بۆسەر ژیان و گوزەرانی خەڵك و تاریککردنی ئایندەی سیاسی و کۆمەڵایەتیان". نەك هەر ئەمە بەڵکو لەلایەکی تریشەوە، چارەنوسی سیاسی کوردستانیان لە چوارچێوەی فیدڕالیزمێکی قەومی کۆنەپەرستانە و شکستخواردودا، بەستۆتەوە بە دەسەڵاتی کۆنەپەرستانەی قەومی-ئیسلامی عێراقەوە.

هەروەك (حکک چەپی عێراق)یش ئەم ڕیسواکاریەی کردوە، بەتایبەت لەبڕگەکانی دووەم و سێهەمی بەڵگەنامەکەی خۆیدا.

  1. بڕگەی سێهەم (3)، وەسفکردن و دیاری کردنی بارودۆخی سیاسی کوردستانە کە گرفتار بوونە بە "گێژاوێکی سیاسی گەورە"، وە باس لە دوو هۆکار دەکات لە پشت ئەم گێژاوەوە، "یەکەم دەسەڵاتی میلیشیایی داسەپاوی حزبە ناسیۆنالیستەکان بەسەر ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی خەڵکدا، دووه‌م؛ لکاندنی فیدراڵیانەی کوردستان بە دەسەڵاتی قەومی-ئیسلامیه‌وه‌ لە ناوەند". وە لە بەڵگەنامەکەی (حکک چەپی عێراق)دا، ئەم قەیرانەی هەرێمی کوردستان "بەشیکە لە قەیرانی سەراسەری عێراق و دەسەڵاتێك کە لە پرۆسەی سیاسیدا لە (2003) هاتوەتە سەر کار".
  2. بڕگەی چوارەم (4)، پێداگریە لەسەر "ڕێگا چارەی دەستبەجێ و کارساز" بۆ هێنانەدەرەوەی کوردستان لەم "گێژاوە سیاسیە". شایەنی باسە کە هەر لێرەدایە باس لە "گرفتی سەرەکی کۆمەڵگەی کوردستان" دەکات، کە ئەویش لکاندنی کوردستانە بەدەوڵەتی ناوەندی عێراقەوە و ئەمەش دەکاتە بنەمای ڕێگاچارەی دەستبەجێ و کارساز بۆ ڕزگارکردنی کوردستان لەم گێژاوە سیاسیە گەورەیە کە جیاکردنەوەی کوردستان لە عێڕاق و هێنانەدی دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئازاد و سێکیولار و غەیرە قەومیە لە کوردستاندا.

(حکک چەپی عێراق)یش هەمان "ڕێگا چارە"ی دەستبەجێ و کارسازی خستۆتەڕوو لە بەڵگەنامەکەی خۆیدا.

  1. بڕگەی پێنجەم (5)، خەبات بۆ سەربەخۆیی کوردستان و دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئازاد و سێکیولار دەکاتە تەوەرە بۆ هەموو جۆرە خەباتێکی ڕۆژانەی خەڵکی کوردستان (بۆ خزمەتگوزاری و موچە و بێمافیەکان، ...) دژی "دەسەڵاتی میلیشیایی".

بەگوێرەی بەڵگەنامەکە گرفتی سەرەکی کۆمەڵگەی کوردستان "بەستنەوەی فیدرالیانەی بەزۆری چارەنوسی سیاسی کوردستانە بە دەسەڵاتی قەومی-ئیسلامی کۆنەپەرستانەی عێراقەوە." کە ئەمیش یەکێکە لە هۆکار و سەرچاوەی "نەبوونی مووچەو خزمەتگوزاریەکان ‌و سەرجەم بێمافیەکانی دیکەی خەڵك، گەندەڵی و تاڵان و بڕۆی داهاتی کوردستان". بۆیە لە ڕوانگەی بەڵگەنامەکەوە "خەباتکردن بۆ بەدەستهێنانی ئەو مافانە بەدابڕاوی لە خەبات بۆ کۆتاییهێنان بە بارودۆخی سیاسی ئێستا و دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ ئاکامێکی ئەوتۆی نابێ".

بەڵگەنامەکەی (حکک چەپی عێراق) ئەوەی نەکردۆتە مەرج کە خەباتی ڕۆژانە بۆ بەدەستهێنانی ماف و خواستەکان و خزمەتگوزاریەکان بەبێ‌ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ ئاکامێکی ئەوتۆی نابێت وەك بەڵگەنامەکەی (حکک کوردستان). بەڵکو باس لەوە دەکات کە سەربەخۆی کوردستان و دەوڵەتێکی سەربەخۆ و سێکیولار "داوکاریەکی چینایەتی و حەلقەیەکی گرنگی خەباتی چینایەتی پێک دەهێنی، ئەرکی ڕەهبەرانی چینی کرێکارە کە ڕەهبەرایەتی چینی کرێکار و هەموو کۆمەڵگە بکەن بۆ سەرخستنی ئەم ئەڵتەرناتیڤە کە هەنگاوێکی جدیە بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی ئازاد وسۆشیالست".

  1. بڕگەی شەشەم: تەرخان کراوە بۆ هەڵوێست بەرامبەر هۆکاری یەکەم لە پشت ئەم "گێژاوە سیاسیە گەورە"یەی کورستان. واتا هەڵوێست بەرامبەر "دەسەڵاتی میلیشیایی داسەپاوی حزبە ناسیۆنالیستەکان بەسەر ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی خەڵکدا". لێرەدایە کە:
  2. یەکەم، هەڵوێستی بەڵگەنامەکە بەڕونی دەردەکەوێت بەرامبەر ئەو دەسەڵاتە. "خەبات بۆ وەرگرتنەوەی مافە سەرەتاییەکانیان هەر لەم دەسەڵاتە میلیشیاییە و توندکردنەوەی نارەزایەتیەکان و رێکخراوکردن‌و فراوانکردن و سەراسەری کردنەوەیان".
  3. دووەمیش، ڕوانگەیەكی حەشاردراو هەیە کە چۆن سەیری ئەم "دەسەڵاتە میلیشیایە" دەکات و چ لێکدانەوەیەکی هەیە بۆی. هەر ئەم ڕوانگە و لێکدانەوە شاراوەیە کە بوەتە بنەمای هەڵوێستی هەردوو بەڵگەنامەکە.

هەڵوێستی (حکک چەپی عێراق)یش هەمان هەڵوێستی (حکک کوردستان)ە کە پێدادەگرێ لەسەر دوو شت:

  1. یەکەم: "ئەم مانگرتن وخۆپێشاندانەی ئێستا نابێ موجازەفەی پێوە بکرێ".
  2. دووەم: "ڕێکخراو بوون لە شوینی ژیان و شوێنی کار، لە گەڕەک و شارو شارۆچکەکان لە شوراکانتاندا پێویستیەکی هەنوکەییە ...... بەبێ رێکخراو بوون حزبە دەسەڵاتدارەکان ئاسان دەتوانن بەری ڕەنجی ئێوە داگیر بکەن، ناڕەزایەتیەکانی ئێوە بکەنەی دەسمایەی بەشیان لە دەسەڵاتدا".
  3. بڕگەی حەوتەمی بەڵگەنامەکەی (حکک کوردستان) چەند وردەکاری و خاڵبەندی کردنێکن بۆ کامڵ کردنی هەمان ئاڵتەرناتیڤی هاوبەشی هەردوو حزب کە "دەوڵەتی سێکیولار و غەیرە قەومی"ە. زوربەی ئەو خاڵانەش لە بەڵگەنامەکەی (حکک چەپی عێراق)یشدا هاتوون.

شایەنی باسە لە ناونیشانی بەڵگەنامەکەی (حکک چەپی عێراق)، "ڕێگا چارەی ئێستای کوردستان حکومەتێکی سێکیولاری نەدینی و نە قەومیە" هاتووە، بەڵام لە دووتوێی بەیاننامەکەدا "ڕێگا چارەی خەڵکی کوردستان دامەزراندنی دەوڵەتێکی مەدەنی و سێکیولاری نە دینی ونە قەومیە" هاتووە،[خەتەکان من هێناومن بەژێر ئەو وشانەدا] واتا جارێك باس لە "حکومەت" دەکات و جارێك باس لە "دەوڵەت". دیارە لێڕەدا، لە بەکارهێنانی ئەو مەفهومانەدا، بێ دیقەتی هەیە، وە ئەوە جێگە مەبەستی ئێمە نیە بچینە ناو ئەو باسەوە و ڕەخنەیان لێبگرین.

هەروەها وشەی سێکیولاریش بەمانایەك دەوڵەتی غەیرە دینی دەگرێتەوە، بۆیە بەکارهێنانی وشەی "نە دینی" بۆ وەسف کردنی سێکیولار زیادەیە کە نوسراوە "سێکیولاری نە دینی و ...". کافی بوو تەنها بوترێ دەوڵەتێکی سێکیولاری غەیرە قەومی. کە هەردوو مانای غەیرە دینی و غەیرە قەومی دەگرێتەوە بۆ دەوڵەتەکە. هەروەك (حکک کوردستان) بە دروست لە شوێنی خۆیدا بەکاری هێناوە.

نۆڤێمبەری 2015

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

ماویەتی ....

*** *** ***

بەشی سێهەم : گرفتی سەرەکی کۆمەڵگای کوردستان

یەکەم: گێژاوێك و دوو هۆکار. کامیان سەرەکیە؟