قوربانیانی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی:هه‌شت ملیۆن و پێنج سه‌دهه‌زاركوژراوله‌سنور، نزیكه‌ی ده‌ملیۆن هاووڵاتی مه‌ده‌نی، شه‌ش ملیۆن په‌ككه‌وته‌. له‌هه‌مانكاتداشه‌ڕی له‌ناوبردنی ئه‌رمه‌ن، ملیۆنێكوپێنج سه‌دهه‌زاركه‌سله‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیاوه‌له‌سێداره‌دران. له‌ڕوسیای سۆڤیه‌تیشداكه‌ساڵی (1917) ڕوناكایی بینی، شه‌ڕی ناوخۆ و برسیه‌تی ساڵی (1922) بووه‌هۆی له‌به‌ین چونی پێنج ملیۆن كه‌س، چوارملیۆنی دیكه‌ش بوونه‌قوربانی كرده‌وه‌ی له‌ناوبردن، پاشان شه‌ش ملیۆن كه‌س له‌برسیه‌تییه‌كه‌ی (1932-1933) گیانیان له‌ده‌ستدا.

قوربانیانی شه‌ڕی دووه‌می جیهانی:زیاترله‌سی و پێنج ملیۆن كه‌س ته‌نیاله‌ئه‌وڕووپاداله‌ناوچوون، به‌لای كه‌می بیست و پێنج ملیۆنیان له‌یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بوو. هه‌رله‌وشه‌ڕه‌داشه‌ڕی كوشتنی به‌كۆمه‌ڵ دژی جوله‌كه‌وقه‌ره‌ج و ئه‌وانه‌ی له‌ڕووی عه‌قڵییه‌وه‌ناته‌واوبوون كرا. ژماره‌ی قوربانیان چه‌ندبوو؟زیاترله‌شه‌ش ملیۆن. له‌ئه‌لمَانیاو ژاپۆنیشدا، هاووڵاتیانی مه‌ده‌نی ڕووبه‌ڕووی بۆمبارانكردن بوونه‌وه‌له‌لایه‌ن هاوپه‌یمانانه‌وه‌، ئه‌نجام چی بوو؟سه‌دان هه‌زاركه‌س كوژرا، ئه‌مه‌وشه‌ڕی خوێناوی كه‌ده‌وله‌ته‌گه‌وره‌كانی ئه‌وڕووپاله‌نێوكۆلۆنیه‌كانیانداسه‌روكاریان ده‌كرد، وه‌ك ئه‌وشه‌ڕه‌ی فه‌ڕه‌نساله‌ هیندی چینی و جه‌زائیرداهه‌ڵیگیرساند. . .

ئه‌مانه‌گرنگترین قه‌سابخانه‌وكوشتارگه‌ی سه‌ده‌ی بیست بوون، مێژوو و شوێن و ژماره‌ی قوربانیان تۆماركراوه‌. مێژوونووسان به‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یان ده‌گوت سه‌ده‌ی ڕووناكی ده‌كری ئێمه‌ش به‌سه‌ده‌كه‌مان بڵێین سه‌ده‌ی تاریكایی؟كاتی گوێمان له‌وكوشتارگه‌وئازاروئه‌وژماره‌زۆره‌ده‌بی كه‌به‌هۆیه‌وه‌كه‌سانی له‌پشتییه‌وه‌بزرده‌بن، چارنییه‌ده‌بی یه‌كه‌به‌یه‌كه‌یان یادبكه‌ینه‌وه‌، هه‌مووئه‌مانه‌ش وامان لێده‌كات له‌به‌راییدادڵته‌نگ و په‌ست بین، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شداناكری له‌وسنور و ڕاده‌یه‌دابوه‌ستین. ناكریمێژووی ئه‌وڕووپاله‌سه‌ده‌ی بیستداله‌مێژووی سیسته‌می گشتگیریداجیابكه‌ینه‌وه‌. سه‌ده‌ی بیست به‌م سیسته‌مه‌بیناكراوه‌ و تائێستاش شوێن په‌نجه‌ی دیاره‌، دوای ئه‌وه‌ڕووسیای سۆڤیه‌تی به‌دواداهات، كه‌به‌هۆی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانه‌وه‌ڕووناكی دیت، ئه‌لمَانیای نازیش له‌گه‌یشتن به‌وكاروانه‌دوانه‌كه‌وت.

ئه‌ودووسیسته‌مه‌ (گشتگیر و نازی) له‌گه‌ڵ هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی دووه‌می جیهانیداهاوپه‌یمان بوون، به‌ڵام زۆری نه‌خایاندبارودۆخ گۆراِوناكۆكییه‌كی توندله‌نێوانیان سه‌ریهه‌ڵدا، ماوه‌ی دووه‌می ئه‌م سه‌ده‌یه‌به‌شه‌ڕی ساردی نێوان به‌ره‌ی ڕۆژئاوا و به‌ره‌ی كۆمۆنیستی ناسرا، سه‌دساڵی سه‌ده‌ی بیست كه‌وتبووه‌ژێر ڕه‌حمه‌تی ململانێَی نێوان دووسیستم:گشتگیر و دیموكراسی یان نیوان لقه‌كانی سیسته‌می گشتگیری خۆی. ئێستادوای نه‌مانی ئه‌وناكۆكییه‌، ده‌كرێ ئه‌م دیمه‌نه‌ته‌مسیلییه‌بینینه‌به‌رچاوی خۆمان:ده‌وڵه‌ته‌ئه‌وڕووپاییه‌كان هه‌وڵیانداپه‌ناببه‌نه‌به‌رئه‌م سیسته‌مه‌، به‌ڵكوده‌رمانێكی باشیان ده‌ستكه‌وێ و ده‌وای ده‌ردوبه‌ڵای كۆن بێ، به‌ڵام زۆری نه‌برد ده‌ركه‌وت له‌نه‌خۆشییه‌كه‌خۆی ترسناكتره‌، بۆیه‌وازیان لێهێنا، له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌توانین ئه‌وسه‌ده‌یه‌به‌هه‌رسه‌دساڵییه‌وه‌له‌لاپه‌ره‌كانی مێژوودووربخه‌ینه‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك له‌وێراده‌ستپێبكات كه‌سه‌ده‌ی نۆزده‌كۆتایی دێت. ئه‌وه‌ی لێره‌داگرنگه‌ئه‌وه‌یه‌سیسته‌می گشتگیرچیدی سه‌ربه‌ئێستانییه‌، به‌سه‌رئه‌ونه‌خۆشییه‌دازاڵ بووین، به‌ڵام پێویستیمان به‌وه‌یه‌له‌ورده‌كاری درێژه‌ی مه‌سه‌له‌كان حاڵی بین: (جیلیۆ جیلیڤ) كه‌یه‌كێك له‌نه‌یارانه‌ و ماوه‌یه‌ك ده‌سه‌ڵاتی بولگاریای به‌ده‌سته‌وه‌بووه‌ده‌ڵی پێویسته‌چاوله‌ولاپه‌ڕه‌یه‌ی به‌رده‌مت بكه‌ی پێش ئه‌وه‌ی لاپه‌ره‌كه‌هه‌ڵده‌یه‌وه‌ و بچییه‌سه‌رلاپه‌ڕه‌یه‌كی تر ئێمه‌هه‌ست به‌وپێویستییه‌ده‌كه‌ینبۆزانینی ئه‌و ڕابردووه‌ی له‌گه‌ڵ ڕووداوه‌كانیداژیاین. ناكری بی شاره‌زابوون له‌ڕووداوه‌كانی ڕابردووخۆمان بۆ بنیاتنانی دوارۆژئاماده‌بكه‌ینبۆئه‌وانه‌ش كه‌په‌ی به‌نهێنییه‌كانی ڕابردووده‌به‌ن، ئه‌سته‌مه‌بتوانن ده‌رس و په‌ندبۆئه‌وانه‌بگوازنه‌وه‌كه‌له‌ڕووداوه‌كان بێ ئاگان، به‌ڵام ناوه‌رۆكی ئه‌وپه‌ندانه‌چین؟

به‌رله‌وه‌ی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌بده‌ینه‌وه‌خۆمان له‌به‌رده‌م پرسیارێكی دیكه‌داده‌بینینه‌وه‌، ده‌سته‌واژه‌ی سیسته‌می گشتگیر و سیسته‌می دیموكراسی چی ده‌گه‌یه‌نێ؟

بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ كه‌بۆیه‌كه‌م جارله‌به‌رامبه‌ردوومه‌سه‌له‌داین، ئه‌مرۆپیی ده‌ڵێین نمونه‌ی له‌بار ی سیسته‌می سیاسی. ئه‌م پێناسه‌یه‌دووڕه‌گه‌زی بنه‌ڕه‌تی ده‌گرێته‌خۆ. ئه‌م له‌بارترین نمونه‌یه‌ناوێكه‌له‌سه‌رده‌می ماكس ڤیبه‌ره‌وه‌به‌نمونه‌ی سیسته‌مێك گوتراوه‌كه‌بۆئه‌وه‌دامه‌زراوه‌تاله‌واقیع نزیكتربیته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی له‌مێژوودابه‌رجه‌سته‌بكرێ. ئه‌م نموونه‌دیار و له‌باره‌ئاسۆ و تێڕوانین و مه‌یل دیاری ده‌كات ڕووداوه‌دیار و ئاشكراكانیشی به‌جۆرێك ده‌بن كه‌پایه‌ی به‌رزده‌كاته‌وه‌یان لێی كه‌م ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م ڕوخسارانه‌ی لێی پێكدی، هه‌موویان هه‌ن، یان هه‌ندێكیان به‌درێژایی ماوه‌ی ته‌واوی مێژوو یان له‌به‌شێكیداده‌رده‌كه‌ون، پێویسته‌له‌وخاڵه‌دابوه‌ستن، هه‌ندی له‌زانایانی مێژوو و كۆمه‌ڵناسی له‌وبڕوایه‌دان ده‌توانری وازله‌ودیمه‌نه‌فۆتۆییانه‌بهێندرێ، به‌وه‌نده‌وازی لێ دێنن و بڕوایان وایه‌هه‌ستێكی ته‌واوی ئه‌زموونیه‌. له‌ڕاستیدائه‌وان به‌بێ هیچ ڕه‌خنه‌وڤیتۆیه‌ك ئه‌م چه‌مكه‌ئاڵووێركراوانه‌به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌مه‌كی و ڕه‌شاوێژییانه‌له‌سه‌رئاستی گه‌لان بنیاتده‌نێن نمونه‌باش و له‌باره‌كه‌، ناكرێ به‌ڕاستی دابندرێ، به‌ڵكوهۆیه‌كی سوودبه‌خش و ڕوونكردنه‌وه‌یه‌.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌مه‌سه‌له‌كه‌په‌یوه‌سته‌به‌سیسته‌می سیاسییه‌وه‌، باس له‌ته‌واوی ئاینده‌ی كۆمه‌ڵ ناكات و ته‌نانه‌ت یه‌كێك له‌ پێكهاتووه‌كانیشی وه‌رناگری، بۆنموونه‌ئابووری، زۆر ڕوون و ئاشكرایه‌كه‌سیستمی ئابووری ئه‌لمَانیای نازی و یه‌كێتی سۆڤیه‌ت جیاوازبوون، هه‌روه‌هاپێكهاته‌ی كۆمه‌ڵگه‌شیان جیاوازه‌، بۆیه‌هه‌رده‌وڵه‌تێك ناوی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌.

دیموكراسی نوی به‌وپێیه‌ی نمونه‌یه‌كی ئایدیاییه‌ وای داده‌نی هه‌ردووپره‌نسیپ هاوڕی و كۆكن له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا، هه‌روه‌ك جۆن لۆك له‌سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌داگوتی:مه‌سه‌له‌كه‌له‌به‌ره‌به‌یانی شۆڕشی فه‌ره‌نسیدابه‌دیاركه‌وت، كاتی تیۆره‌كه‌به‌هۆی پركتیكردنێكی زانستیانه‌وه‌جێبه‌جێكرا، به‌م شێوه‌مه‌سه‌له‌ی دیموكراسی نوی ڕوون بوو وه‌وه‌ و ده‌ركه‌وت، ئه‌وبه‌یانه‌ ته‌وه‌ری نامه‌ی بینجامین كۆنستان ی پێكده‌هێنابه‌ناونیشانی پره‌نسیپه‌كانی سیاسه‌ت كه‌ساڵی (1806) ده‌رچوو. ده‌كری به‌هه‌ردووپره‌نسیپه‌كه‌ش بڵێین سه‌ربه‌خۆیی به‌كۆمه‌ڵ و سه‌ربه‌خۆیی تاك.

هه‌موومان ئه‌وه‌ده‌زانین كه‌پره‌نسیپی سه‌ربه‌خۆیی به‌كۆمه‌ڵ یان ده‌سه‌ڵاتی گه‌ل داخوازییه‌كی له‌مێژینه‌یه‌ویه‌كێك له‌به‌ند و بنه‌ماكانی دیموكراسی پێكدێنی. لێره‌داپرسیاره‌له‌جێیه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌داخۆگه‌ل ده‌سه‌ڵات وه‌رده‌گری یان گرووپ و ده‌سته‌یه‌ك به‌وئه‌ركه‌ڕاده‌بن، یان ئه‌وه‌تا تاكه‌كه‌سێك (كه‌زۆرجارملیك یان جللاده‌) له‌ومه‌سه‌له‌یه‌دانوێنه‌رده‌بی. جگه‌له‌وه‌، ده‌بی ئه‌وه‌ش بزاندری ئاخۆئه‌وده‌سه‌ڵاته‌ته‌رجه‌مه‌ی ئیراده‌ی گه‌ل ده‌كات، یان له‌هێزێكی دیكه‌وه‌له‌ئاسمانه‌وه‌هاتووه‌، یان ئه‌وه‌تانه‌ریتێكه‌؟جائه‌گه‌رئه‌وه‌چه‌مك و لێحالیبوونی وشه‌كه‌بی، ئه‌وابه‌گوێره‌ی سه‌ربه‌خۆیی سیاسی ده‌بی گه‌ل به‌پێی ئه‌ویاسایانه‌ی بۆخۆی داناون بژیوپێویسته‌به‌ئاگاداری گه‌له‌وه‌ئه‌گه‌رپێویستی كردهه‌مواربكری و شتی دیكه‌ی بخرێته‌سه‌ر. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ده‌كری (ئه‌سینا) ی یۆنانی به‌باشترین نمونه‌ی دیموكراسی دابندری، َئه‌گه‌رچی پێناسه‌ی بۆ وشه‌ی گه‌ل زۆربه‌رته‌سكه‌، نه‌ئافره‌ت و نه‌كۆیله‌ و نه‌بێگانه‌كانیشی نه‌ده‌گرته‌وه‌، به‌مه‌ش سی له‌سه‌رچواری هاووڵاتیانی له‌پیاده‌كردنی مافه‌كانیان دوورده‌كرده‌وه‌وبی به‌ری ده‌كردن.

له‌سیسته‌می دیموكراسی بۆپرسه‌چاره‌نوسسازه‌كان پێویسته‌راِی گه‌ل وه‌ربگیرێت و گه‌ل بڕیاربدات ئه‌وه‌پێی ده‌ڵین سیسته‌می دیموكراسی ئازاد.

(كریم احمد)