ئەگەر هونەر لەوڵاتانی تردا ئاسان کەوتبێتە سەر پێ، لەکۆمەڵگەداخراوەکاندا شۆرشی ویستووە، لەکوردستان مێژوویەکی زۆر کۆن نییە، هونەرمەندی بواری گۆرانی هێندە ناسناوی ناشیرینیان بۆ دەکردە پێناسە، کەلەڕێیەوە کەسایەتییان وا دەشکێنرا، جارێکی تر، وزەی دەمکردنەوەی نەبوبێ، و توانای گۆرانی وتنی نەمابێ، لەناو کورددا، هەتا ئەمڕۆش، دەستەواژەی (چاوەش و لۆتی) وەکو سوکایەتی بۆ هونەرمەند، تائاستێک زیندووماوە.

پیاوە هونەرمەندە موسیکژەنەکانی کورد، خۆیان باسی دەکەن، کە ساڵانێک هەبوو، کاتێک بەرەو هۆڵەکان دەچوون، ئالەتە موسیکەکانیان لەترسی دەمی خەڵک دەشاردەوە، بۆ ئەوەی وەبەر رەخنەو تەعلیقی خەڵک نەکەون.

لێرە مەبەستم نییە قسە لەسەر هونەرمەندان بەگشتی بکەم، بەڵام با خوێنەر بیر لە گێڕانەوەکانی هونەرمەندە پیاوەکان بکاتەوە، با بیر لەو دۆخەی پیاوانی هونەرمەند بکاتەوە کە بەترس و شەرمەوە ئالەتەکانیان گرۆتووە بەدەستیانەوە تا بەرەو شوێنی چالاکییەکانیان بچن، بەدڵنیایی دەبینێ و تێدەگات. کە هونەرکردن لەم وڵاتەدا بریتی بووە لەشەڕکردن، شەڕ بۆ کرانەوەی کۆمەڵگە، شەڕ بۆ دروستکردنی هونەر لەسەر حسابی لەخۆدان.

بەڵام پرسیارێک جدی تر لەو پرسیارە لێرەدا دروست دەبێ، کە ئەسڵی مەبەستی منیشە، ئەوەیە، ئاخۆ، ئەگەر لەکۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا دۆخی پیاوانی هونەرکار ئاوا بووبێ، ئەبێ چ تابویەک؟ چ شەرمەیەک؟ چ نەنگییەک بوبێ، کە ژنان دەستیان بۆ هونەر بردبێ؟ کاتێک پیاو بەر رەخنەو تەعلیق کەوتبێ بەهۆی بەدەستەوەگرتنی ئامێرێکی موسیک، دەبێ ئەگەر ژنێک هونەری کردبێ، توشی چ سوکایەتییەک بوبێ، چ کارەساتێک بەسەر کەسایەتی و مەعنەویات و ناوی خانەوادەکەیدا هێنرابێت؟

بەداخەوە ئەوکات نەرۆژنامەنوسی کارا هەبووە، کە راگەیاندنی زیندوو، تا لەو ساڵانەدا، لەژنانی گۆرانی بێژ، لەژنانی هونەرکاری کوردی بپرسیایە، ئێوە بەهۆی هونەرمەند بوونەوە چیتان بەسەر هاتووە، توشی چ نارەحەتییەک بوون؟ خانەوادەکەتان چ دۆخێکیان بووە بەهۆی هونەری ئێوەوە؟

بێگومانم ئەگەر ئەوکات ئەوە بکرایە، ئێستا دەمانزانی مێژووی هونەری ئێمە چۆن دەستی پێکردووە، و ژنانی کورد لەو بوارەدا چ رچە شكێنێک بوون؟ چ شۆرشگێڕێکی بواری کلتوربوون و چ قوربانییەکی دەستی کلتوری سەقەت بوون.

با لەوەش گەڕێین، بۆ ئەو مێژووە دوورە نەڕۆین، بچینە سەر سەر ئەو مێژووە زۆر نزیکەی، کەهەموومان ئەوانەی ئێستا هونەر دەکەن، و هونەر دەنوسن، و هونەر دەبیستن و دەبینن، شاهیدی زیندووی بەسەرهاتەکانینی، لەوێوە چەند پرسیارێک لەدەزگا بەرپرسەکان بکەین:

ئاخۆ چیانکردووە؟

ئایا ئەوان ئەو پرسیارەیان لەژنان کردووە، چییانکرد تا هونەر بکەن و وابکەن سیمای ژن لەهونەر نەسەنرێتەوە ؟

ئاخۆ چ وەفایەکیان هەبووە، بەرانبەر شۆرشگێڕانی ئەم وڵاتە؟ شۆرشگێڕانی بواری فەرهەنگ، هونەر، نەک ئەوەی کە زۆرێک لە خەڵک کاتێک باسی شۆرش دەبیستێ، چەک و جبەخانەو ڕووبەڕووبونەوەی چەکداری دێتە بەرچاو.

دوای ڕاپەڕین، ژنی کورد خراپترین دۆخی بەسەرهات، دۆخێک کەئەگەر مێژوو نوسی بەویژدان هەبوایە، ناویان دەنا سەردەمی هەڵوەراندنی ژن، لەدوای ڕاپەرین بەحساب ئازادی هات، بەڵام شاهیدین چەند ژن بەناوی شەرەفەوە کوژران، گوێ بیست بووین، چۆن لیستی ژنان دروستکرابوون بۆ کوشتن. چۆن هەر شەوێک چەند ژنێک بەتۆمەتی بەدرەوشتی دەکوژران و لەسەر شەقامەکاندا فڕێ دەدران، شاهیدین کە چ بەرنامەیەک بۆ لەبەریەک هەڵوەشاندنەوەی کلتورو نەریتی کورد بەڕێخرابوو.

ئالەو رۆژانەی دوای ڕاپەڕین، تا سەرەتای روخانی رژێمی سەدام و تۆزێک باشتر بوونی دۆخی ئابوری وڵات، و هەندێ کارکردن لەسەر سەروەرکردنی یاسا، لەکوردستان تاریکستانێک بۆ ژن دروستکرا، کەژن بۆخۆی پەشیمان بێ لەژن بوونی خۆی، کۆمەڵگە بەهۆی شەڕی ناوخۆ، دروستبوونی هەندێ گروپی توندڕەو، برسێتی و نەهامەتی، تا دەهات بەرەو داخراوی دەچوو.

بەڵام هێشتاش ژنانێک هاتنە مەیدان، کە رازی نەبوون بەسەپاندنی داخراویی بەسەر کۆمەڵگەکەیاندا،  لەبەرانبەر شۆرشی تاریکی، شۆرشی هونەریان کرد، توانای هەزمی بێ دەنگی و بێ رەنگی ژنیان نەبوو، نەیانهێشت رێگای ژنانی هونەرمەندی پێشخۆیان، چۆڵ و خامۆش و بەتاڵ بێ لەژن.

بێ دوو دڵی، ئەتوانم ئەوە بڵێم، ئەگەر ساڵانی پێشتر هونەرمەند بوون بۆ ژن، شەرمە بوبێ، ئەوە ساڵانی دوای راپەڕین، تا روخانی یەکجاری رژێمی بەعس، بەنسبەت عەقڵەداخراوەکان، هونەر بۆ ژن دەرچوون بوو لەکلتور، پێشێلکردنی نەریت و هاندانی کۆمەڵگە بوو بۆ بەدڕەوشتی، بۆیە بەهونەرمەندبوون سەختر بوو، لەهەر جۆرە خەباتێکی ژن، لەهەر جۆرە دەرکەوتنێکی ژن، سەردەمێک بوو، کە تێیدا هاندان بۆ هونەرمەندبوونی ژن، جنێوو سوکایەتی و تیرۆرکردنی کەسایەتی خۆی خانەوادەکەی بوو، بەڵام ئەو ژنانەی ئاماژەم پێدان، سەرسەختانە و یاخیانە لەهەموو ئەو بیرکردنەوانە، هونەریانکردو نەیانهێشت هونەری وڵاتێک تایبەت بکرێ بەپیاو، و نیوەی کۆمەڵگە بەهۆی داخراوییەکی هێنراوەوە بۆ کوردستان، تێیدا فەسڵ بکرێ و بکرێتە دەرەوەی بازنە.

ئەو ژنانە سەرمەشقی کاری هونەری و پاراستنی سیمای هونەری ئەم وڵاتەبوون، ئەوان بەبوێری خۆیان، شەبەقیان خستە ئەو تاریکستانە، کە چەند هێزێک بەبەرنامە دەیانویست بی سەپێنن بەسەر ئەم وڵاتەدا، ئەوان سیمای هونەری کوردییان پاراست لەشێواوی، پاداشتی خۆیان و خانەوادەکانیانیشیان، هێرشکردنە سەریان بوو لەلایەن خەڵکی کاریگەر، بەخیتابی هێزە تاریک ویستەکان، ناشیرنکردن و تەشهیر و سوکایەتی پێکردن بوو بەبنەماڵەکانیان. لەبەرانبەریشدا نەدەزگایەکی هاندەرو نەکلتورێکی هاندەر هەبوو بۆ بەردەوامییان. بەڵام بەردەوام بوون، بەردەوامییەک کەتا ئاستێک چاوی خەڵکی کردەوە، و ئەو دیواری عەیب و شەرم و ترسەی، لەبەردەم ژنانی دوای ئەوان روخاند، کەبەبەرنامە و بۆ وێرانکردنی فەرهەنگی ئەم میللەتە هەڵچنرابوو .

ئێستا دوای ئەوەی زەمینە تا ئاستێک خۆش بووە لەبەردەم کچان و ژناندا، دوای ئەوەی تا ئاستێک کرانەوە لەبەردەم زۆر کچێکدا روویدا، کە شانازی بەکاری هونەرییەوە بکەن، پاداشتی ئەو ژنانە دڵشکاندنیان بوو لەهونەر، رەنجاندنیان بوو لەبواری هونەر، هێشتاش کەسێک ناپرسێ:

کوان کچان و ژنانی رچە شکێن؟

کوان ئەو ژنانەی لەگەرمەی هێنانی تاریکی و داخراوی بۆ کوردستان، لەسەر حسابی ناوی خۆیان و دەوروبەرەکەیان، هونەریان کرد؟

هەموو دەزانین، لەجیهان و لەکوردستانیشدا، بۆ رێزگرتن لەخەبات و قوربانیدانیان، دەزگاو دامەزراوەیەک هەیە، بۆ ئەوانەی شۆرشیانکرد، رچەشکێنیان کرد، و خۆیان کردە قوربانی، بەڵام لەپرسی هونەردا پرسیار ئەوەیە:

ئاخۆ شتێک نییە بەناوی شۆرشی کلتوری؟

ئەی ئەگەر ویست و سیاسەت و بەرنامەیەک هەبووبێ، بۆ ناشیرینکردنی هەموو ژنانی چالاکی بواری کلتور و هونەر، و ژنانێکیش بێ گوێدانە ئەو دەنگە نەشازانە، کەبەداخەوە دەنگی زۆرینەی کۆمەڵگە بوون، هونەریان کردبێ و خزمەتیان بەکلتوری وڵاتەکەیان کردبێ، ئەوە شۆرش نییە کردویانە، شۆرشی فەرهەنگی نییە، بەرانبەر بە تاریکپەرستی؟

ئەی ئەگەر شۆرشە، کامەیە پاداشتی شۆرشگێڕانی هونەر؟

ئایا کەس پرسیاریکرد، بۆچی ئەو ژنە پێشەنگانە بێ دەنگن؟

بۆچی ئەو ژنە پێشەنگانە، پاشەکشەیان لەهونەر کرد و بەیەکجاری گۆڕەپانەکەیان جێهێشت؟

پرسیاریانکرد، ئەوان لەسەردەمە سەختەکەدا هونەریان کردبێ، لەم سەردەمی کرانەوەدا، چی دڵێ شکاندن و بۆ دڵیان شکا ؟

ئاخۆ رۆژێک دەزگایەکی هونەری، سەندیکای هونەرمەندان، حکومەتی هەرێمی کوردستان، پرسیاریانکرد، کێ بوون ئەو ژنانەی نەیانهێشت، ویستی تاریکی و شێواندنی فەرهەنگ و هونەری کورد، هونەر تیرۆربکات؟ بەقوربانیدان بەناوی خۆیان، ژیانیان پێ بەخشی؟

بێگومان تاکو ئەمرۆش، نەکەسێک هەبووە بپرسێ ئەو ژنە پێشەنگانە لەکوێن؟

نەحکومەت و نە سەندیکا و نەدەزگایەکیش هەبووە، بیرلەوە بکاتەوە، ئاخۆشۆرشی کلتوری واتای چی؟

ئاخۆ سەردەمێک هەبووە، دەرکەوتن، هونەرکردن بۆ ژن تێیدا بەشۆرش هەژماربوبێ؟

بەداخەوە هەر نەبوونی ئەو پرسیارانەشە، لای بەرپرسانی ئەم وڵاتە، یان عەقڵ نەشکانیانە بەو پرسیارانە، وایکردووە، تاکو ئێستا نە دەستەواژەی شۆرشی کلتوری لەم وڵاتەدا بەکارهاتووە، نەمێژووی شۆرشی کلتوری و قۆناغی شۆرشی کلتوری ناسراوە، نەشۆرشگێڕەکانیشی رێزیان لێنراوە.

بۆ دوا قسەش دەڵێم، داخ بۆ داهاتووی ئەو وڵاتەی، رێز لەقوربانی و خەباتکارانی رابردووی نەگرێت.