پاش چل وشەش ساڵ، لە هەوڵ و تەقەڵاى نەپساوەى ناسراو بە شەڕى سارد ( ١٩٤٥-١٩٩١) و هەرەس پێهێنانى يەکێتى سۆڤيەت، ئەمريکا و وڵاتانى ناتۆ تا ئێستا درێژەيان بە سياسەتى بنکۆڵکردن و تێك و پێك شکاندنى کۆنفيدراڵى روسيا لە گەل هەندێ لە کۆمارەکانى سۆڤيەتى پێشوو کردوەو دەکەن. کار گەيشتە سەر کۆمارى ئوکرانياش. ئەوەبوو لە هەڵبژاردنەکانى ٢٠٠٤ کاتێ يانوکوفيتش ى لايەنگرى روسيا و ڕەتکەرەوەى بيرۆکەى ئەندامبونى ئوکرانيا لە پەيمانى ناتۆ، سەردەکەوێ، دەزگا هەواڵگريەکانى ئەمريکا و رۆژئاوا بەئاشکرا دەست دەخەنە کاروبارى ناوەخۆى ئەم وڵاتە. بە ناچارى ساڵى دواتر هەڵبژاردن دووبارە دەکرێتەوە واتە ٢٠٠٥، بەڵام ئەمجارە يوشينکۆى لايەنگرى رۆژئاوا و ئەمريکا دەردەچێ. لەو رۆژەوە (صراع الإرادات) بەرەو ئاقارێکى تر دەڕوا و دواى ئەوەى بەهارى عەرەبيش لە تونس و ميسر سەردەکەوێ، و ديکتاتۆرەکانيان دەگۆڕدرێن، ئاگرەکە لە شوباتى ساڵى دواتر، واتە ٢٠١١ دەپەرێتەوە ليبيا و خەڵك لە رژێمەکەى گەزافى رادەپەڕن. چونکە گەزافيش يارى روسيا و نەيارى ئەمريکا بوو، بۆيە لە ئەنجومەنى ئاسيش نەتەوەى بڕيارێك دەرکرا بۆ پاراستنى خەڵكى سڤيل لە بوردومانى فڕۆکەکانى رژێمى گەزافى ، بەڵام فرۆکەکانى فەرەنساو ئەمريکا، لە جياتى پاراستنى خەڵكى سڤيل لە هێرشى ئاسمانى رژێم، بونە لايەنگيرى نەيارەکانى گەزافى ولە کۆتايشدا لە کاروانەکەى قەزافياندا و بەبريندارى خستيانەدەست چەکدارەکانى ميسراتە وئەوانيش بە شێوەيەکى دوڕندانە کوشتيان. روسيا، ئەم رەفتارەى ئەمريکا و ئەوروپا ى بە فێڵ و بێ ئەخلاقى لە قەلەمدا و بڕياريشيدا لەمەودوا هيچى تر نەيەڵێ ئەمجۆرە فێڵەى بەسەردا تێپەڕێ. لەبەرئەوە کاتێ ئاگرى راپەڕينەکان دەگاتە سوريا، هەموو هەوڵەکانى ئەمريکا و ئەوروپا لە ئەنجومەنى ئاسايش بە هۆى ڤيتۆى روسياوە نەزۆك دەردەچن. روسيا لە سەرەتاى هەراکانى سورياوە . لە رێگەى ئێران و عێراق و حيزبوڵلاوە يارمەتى رژێم دەدا. بەرامبەرەکانيشى وەك تۆڵە سەندنەوەيەك . بەرەى ئۆکرانياى بۆ دەکەنەوە، بەڵام فلاديمير پۆتين، بێ سڵکردنەوە لە هيچ شتێك، ساڵى ٢٠١٤ تەواوى نيمچە دورگەى کريميا (شبە جزيرة القرم) بەفەرمى دەخاتە سەر روسيا و هيچ پەيوەنديەکى بە ئۆکرانياوە ناهێڵێ. و لەمەش زياتر روسەکانى ناوچەى دونيتسك کە دەکەوێتە رۆژهەڵاتى وڵاتەکە، لە دژى دەسەڵاتدارانى کييف رادەپەڕن و داواى جيا بونەوە دەکەن. ئەمريکا وئەوروپاش لە تۆڵەى ئەوە، لە رێگەى دۆستەکانيان لە ناوچەکە ( ئيسرائيل، تورکيا، قەتەر، سعوديە، ئوردن و ئيمارات و کوەيت) پێداويستى ماددى، مرۆڤى، چەك و تەقەمەنى بۆ نەيارەکانى رژێمى ئەسەد دەنێرن و ئیسرائيليش ناوە ناوە بۆردومانى شوێنە هەستيارەکانى سوريا دەکا و بريندارەکانى بەرەى نوسرە (القاعدة)ش عيلاج دەکاو بڕيارى لەناوبردنى ئەو رژێمە دەردەکەن، بەڵام ئەمجارە روسيا، بێ وەڵام نەبوو و هێزى دەريايى و ئاسمانى ناردە سوريا، هەر وەك ئەوەى بەهەموويان دەڵێ " ئەوە شير و ئەوەش مەيدان". کۆمەڵێ هێلى سوريش دادەنێ، هەرکەسێ بيان بەزێنێ، ئەبێ تەحەمولى نەتيجەکەى بکا. ئەوەتا تورکيا بە ئيعازى ئەمريکا فرۆکەيەکى سۆخۆى ٢٤ (ساڵى خستنە بەر خزمەت ١٩٧٤) ى روسى لە رێگەى دوفڕۆکەى ئێف-١٦ى ئەمريکى (ساڵ خستنە بەر خزمەت ١٩٧٩) خستە خوارەوەو رۆژ بەرۆژ باجەکەى لە سەر تورکيا گرانتر دەکەوێ و کەسيش نازانێ دوائەنجام بەچى دەگا. تورکيا وەك دوژمنێکى سەر سەختى کورد و کوردستان، ئەوەندەى بۆى کرابێ يارمەتى داعش و گروپەتەرۆريستيەکانى ناو سورياى داوە و کاتێ هێزى شەڕڤانانى رۆژئاواى کوردستان و يستيان لە ئاوى فورات بپەڕنەوە بۆ رزگار کردنى شارۆچکەکانى جەرابولس و عزاز و منبج وکردنەوەى رێگاى نێوان کۆبانى و عفرين، تورکيا بە دوڕندانەترين شێوە بۆردومانى کردوون وچەك و جبەخانەشى گەياندۆتە دەست تەرۆريستەکانى ئەحرار الشام و سوڵتان موراد و جبهة النصرة. لەوەش زياتر تورکيا خەون بەوەوە دەبينێ ئەم ناوچانەى ناومان هێناون بکاتە مۆڵگەى جاش ميت و ژيتەمەکانى خۆى، بەڵام روسەکان ئەم خەونەشيان لێ لە گۆڕناون و ئێستا سوپاى سوريا خەريکە بە پشتيوانى فڕۆکە جە نگيەکانى روسيا، تەواوى ناوچە سنوريەکانى پارێزگاى لازقييە لە گەل تورکيا لە دەست تەرۆريستەکان دەربێنێ. بەڵام تورکەکان کاتێ لە بەرەيەك مەرامە کانيان رووبەرووى هێزێکى گەورەى وەك روسيا دەبێتەوە، پەنا بۆ بەرەيەکى تر دەبەن. ئەوە ماوەيەکيشە بەدزيەوە هێزيان بردۆتە ناوى قولايى خاکى عێراق و فەوجێکى سەربازيان لە نزيك شارى موسڵ جیگيرکردووە، بێ ئەوەى بيرێکى قوڵيان لە دەرەنجامى ئەم کارەيان کردبێتەوە!!!. ئەگەرچى کاتى خۆى بە بيانوى جيا جيا و لەسەر داواى پارتى ديموکراتى کوردستان بە تانك و زرێپۆشەکانيان هەتا شەقڵاوە دەهاتن وکەسيش نەبوو سنورێکيان بۆ دابنێ و ئەوە بيست ساڵيکيشە سەربازگەى جێگيريان لە بادينان هەيە، بەڵام ئيمڕۆ حوکمى بەغدا لە دەست شيعەيەو ئەوانيش لايەنگرى ئێرانن، و ئێرانيش ئەم تەعەددايەى تورکيا لە خاکى عێراقى عەرەبى وەك تەعددايەك لە خۆى کرابێ دەبێنێ.

بێگومان تورکيا بۆ ئەوە نەهاتۆتە دوورى ٢٠کيلۆمەترىشارى موسڵ تا بەداوايەکى حکومەتى بەغدا بکشێتەوە، ئەگينا ئەو هەموو دانە ساڵە سەروەرى خاکى هەرێمى کوردستانى عێراقى ژێر پێ نەدەخست و بنکە سەربازيەکانى لە بادينان نە دەهێشتەوە. لە بەرامبەريشدا بێگومان، حکومەتى عێراقيش، بە پشتيوانى ئێران و روسيا دەست وسان ناوەستن بەرامبەر پێشێڵکاريەى تورکيا. هەروەك دەوترێ " من الشرارة يندلع اللهيب" و تەنيا هێرشێکى ئاسمانى بۆ سەر ئەو هێزە داگيرکەرەى تورکيا ش کافيە بۆ هەڵگيرسانى شەڕێکى کۆتا ناديار.  

جمال مەلاقەرە ٦/١٢/٢٠١٥