چیرۆک کۆنترین و گرنگترین لقە لە لقەکانی ئەدەب، لە هەموو جۆرەکانی تری ئەدەب

باوتـر و بڵاوترە . . لە هەموو هۆکارە ئەدەبی و هونەرییەکانیش زیاتر کاریگەری و

رەنگدانەوەی لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی مرۆڤدا هەیە .

چیرۆکی منداڵانیش، گرنگترین سەرچاوەی رۆشنبیریی منداڵانە، گرنگترین هۆکاری

پەروەردە و فێرکردن و فێربوونیشە، یارمەتیی منداڵان دەدات، بۆ ئەوەی بە دروستی

زووتر پێبگەن و، خێراتر و باشتریش بیر و هۆش و ئەندێشە و بەهـرەکانیان گەشە

بکەن . . هۆکارێکی ئاسانیشە بۆ چاندنی رەوشتی بەرز و رەفتاری راست و دروست .

ئێمە لە ( ٣ / ٤/ ٢٠١٥) دا لە سایتەکاندا لە ژێر ناوی ( دەربارەی چیرۆکی منداڵان )

بە شێوەیەکی گشتی، باسمان لە سوود و لە گرنگییەکانی چیرۆکی منـداڵان کردووە .

لەم نووسینەمدا، زۆر بە کورتی باس لە گرنگترین سوودەکانی گێڕانەوە یا خوێندنەوەی
چیرۆک و هەقایەت بۆ منداڵان لە پێش نووستندا دەکەین . . بەو مەبەستەی کە دایکان و

باوکانی خۆشەویست سوودی لێوەربگرن .

ئەگەرچی تەکنۆلۆژیا لە هەمـوو بوارەکاندا، لە شۆڕشێکی داهێنانی دانەبـڕاو دایە و. .

رۆژ لە دوای رۆژ داهێنانی سەیر و سەمەرەتر دەبینین . . بێگومان بواری منداڵانیش،

تیشک و پشکی لە داهێنان و پێشکەوتن بەرکەوتووە . . لەوانەش ئامێری پلەیستێشن و

ئەتاری و مینی ئایپات و، بە دەیان دەزگا و بابەتی دروستکراوی تری یاری بۆ منداڵان .

بەڵام تا ئەمڕۆش، چـیرۆک و نـەزیلە و هەقـایـەت و داسـتان و ئەفسانە فـۆلـكلۆرییە

رەسەنەکانمان خۆشی و چەژیان کاڵ نەبوونەتەوە . . ئەم چیرۆکانە، لە کوردەواریدا بە

( چیرۆکەکـانی گوێئاگـردان ) یش ناودەبرێن . گەنجینەیەکی زۆر دەوڵەمەند و رەنگینی

چیرۆک و هەقایەتی فۆلکلۆریمان بۆ منداڵان هەیە . . لەوانەش : تیتلە و بیبلە، دەنکە

هەنارە، کاکـۆڵ زێڕین، ئەحەی کـۆڕنۆ، مریشکە قوندە و رێوی، پیرەژنی جادووبـاز و

چەرخ و فەلکە ئەفسووناوییەکەی، کوڕە ئازاکە و ئەژدیهاکە، . . . هتد. . کە چیرۆکخوان

داپرە یا باپیرە یا دایک یا باوک بۆ منداڵەکانیان یا بۆ منداڵانی کوڕەزا یا کچەزاکانیان بە

شێوازێکی شیرین و خۆشەوە بۆیان دەگێڕانەوەوە . . بە دەستەواژەی ( هەبوو نەبوو )

یا (رۆژێک لە رۆژان ) یا ( ساڵـێک لە سـاڵان ) یا ( دەگێڕنەوە و دەڵێن : . . . )

کۆتاییەکەشی بە( چەپکێ گوڵ و چەپکێ نێرگز . . مەرگـتان نەبینم هەرگیزا و هەرگیز )

یا( منیش هاتمـەوە و کڵاشـەکانم دڕا . . هیچــیشم پـێ نەبـڕا ) . . بە پێی هەڵسەنگاندنی

ئەمڕۆ بۆ چیرۆکی منداڵان، بەشێکی زۆر لە چیرۆک و لە هەقایەتە فۆلکلۆرییەکان لە

رووی بیرۆکە و ئەنجامەوە، بۆ منداڵان ناشـێن و بنەماکان و مەرجە پێویستییەکانی

چیرۆکی منداڵانیان تێدا نین . . یا ئەنجامەکانیان بۆ منداڵانی ئەم سەردەمە لەبارنین .

بۆ نموونە چیرۆکی ( دەنـکە هەنــارە ) کە جادووی تێدایە و، کۆتایی چیرۆکەکەش بە

ژیانێکی خۆش بۆ دەنکە هەنارە و بە کۆتایی ژیانی باوەژنەکەی دەنکە هەنارە دێت . .

ئەمە وا لە منداڵ دەکات کە بڕوای بە جادووکردن هەبێت . . هەر هەمـان بیرۆکە، لە

چیرۆکی ( پیرەژنی ئەفسوون باز و چەرخ و فەلەکەکەی ) .

چیرۆکی منداڵان گەوهـەرێکی زۆر گران بەهایە . . جیهانێکی پڕ لە خۆشی و شادییە . .

جیهانێکە پڕە لە ئەندێشەی ناسک و لە داهێـنان . . کە منداڵان لێی بچـنە ژوورە . . ئیتر

حەز ناکەن لێی دەربچـن . . چیرۆک گرنگییەکی زۆری لە ژیانی منداڵاندا هەیە .

زانایانی سایکۆلۆژیای منداڵان و پەروەردەکاران و پزیشکانی پسپۆری منداڵان، چیرۆک
بە گرنگترینی هۆکارەکانی پەروەردەی کارتێکەر دەزانن . . داواش لە دایکان دەکەن، کە

زۆر پێویستە بگەڕێنەوە، بۆ گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆک بۆ منداڵەکانیان لە پێش

نووستندا . . بۆ ئەوەی بە دڵنیایی و دڵشادییەوە بنـوون و . . خەونی ناخۆش نەبینن .

بۆچی چەخت لەسەر ئەوە دەکرێت، کە دایکان چیرۆکەکان بۆ منداڵان بخوێننەوە یا

بگێڕنەوە ؟ بێ لایەنگیری و بێ کەم کردنەوەی رۆڵی باوکیش لەم بوارەدا، بەڵام ئەمە

راستییەکە و زۆربەمان هـاوڕاین لە گەڵیدا، ئەو سۆز و ناسکی و هێمنی و نەرمی و

شیرینی و چەژە سروشتییەی، کە لە دەنگی دایکاندا هەن . . لە دەنگی باوکاندا نین . .

زاناکانش دایکان بە توانتر و سەرکەوتووتر دەزانن لە گێڕانەوە و خوێندنەوەی چیرۆک

بۆ منداڵان . . لە راپرسییەکی مەیدانیدا، کە لە نێوان ژمارەیەکی زۆری منداڵاندا ئەنجام

درا . . لە ( ٦٢ . /. ) ی منداڵان دەنگیان بۆ ئەوە دا، کە دایکان لە خوێندنەوەی چیرۆکدا

باشترن لە باوکان . . لە (٣١ . /. ) يش دەنگیان بۆ باوکان دا . . لە (٧ . /. ) یش دەنگیان
بۆ یەکسانی هەردوو لا دا . . لەم راپرسییەدا، رێـژەی دەنگەکانی دایکان، دوو هێـندەی

رێـژەی دەنگەکانی باوکانن .

نووسەری ناسروای ئەدەبی منداڵان ( مایـکل روزبـن ) دەڵێ : " هـەر لە منداڵیمەوە،

دایکم چیرۆکی بۆ دەخوێندمەوە . . کتێبێکی زۆرم هەن کە دایکم بۆمی خوێندوونەتەوە،

داواشم لێـدەکرد، کە هەندێکیان دووبـارە و چەند بـارە بۆم بخوێنێتەوە "

نامەوێت لەمە زیاتر لە سەرناوی نووسینەکەم دوور بکەومەوە، دێمە سەر گرنگترین

سوودەکانی گێڕانەوە یا خۆێندنەوەی چیرۆک و هەقایەت بۆ منداڵان لە پێش نووستندا :
١ـ لە دوای رۆژێکی درێـژی پڕ لە کۆشش و لە یاریکردن و لە هەڵبەزینەوە و شەکەت

بوون . . لە لۆمە و تووڕەبوونی گەورەکان لە منداڵ . . گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆک

بۆ منداڵ، کارتێکردنێکی ئەفسوونی هەیە . . کە لە حەبی ( ڤالیۆم ) زیاتر کپی دەکاتەوە،
ماسوولەکەکانی و دەمارەکانی و پێڵووی چاوەکانی خاودەبنە . . بە دەنگە پـڕ لە سۆز و

شیرینەکەی دایکی . . بە خۆشی و بە دڵنیاییەوە دەنوێت و. . خەونی خۆشیش دەبینێت .

٢ـ ئەمە یەکەمین هەنگاوی ئەرێنییە . . بۆ ئەوەی هەر لە منداڵییەوە حۆشەویستی و

ئارەزووی خوێندنەوە لە دڵە قنـج و پاکەکـانی منداڵاندا بڕوێن و، خوو بەخوێندنەوەی

کتێب و گۆڤارەوە بگـرن و، ببن بە هـاوڕێی کتێب و . . بە خووگرتووی خوێندنەوە .

٣ـ لە گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆکدا بۆ منداڵان . . منداڵان فێری ئەوە دەبن کە

بە باشی گوێ بگرن و، بـیر و هـۆش و چـاو و گوێیان لە لای چیرۆکخوێن بێت .

٤ـ دەتوانن لە رێی گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆکەوە . . پەیامێکی بە سوود و پیرۆزی

دیاری کراو بە منداڵان بگەیەنن، بۆ نموونە چاندنی ( کوردستان پەروەری ) و دڵسۆزی
و هاوبەستەبوون بۆ کورد و کوردستان . . هەستی خۆشەویستی و مرۆڤـایەتی .

٥ـ چیرۆکەکانی پێش نووستن یەکەمین هەنگاوە، کە بتوانن لە میانەیانەوە کەسێتییەکی

دروستی منداڵان بنیات بنێن و، بەها رەوشتییە بەرزەکان و جوانەکان لە دڵیاندا بڕوێنن.
بۆ نموونە : چیرۆکێ دەربارەی (راستگۆیی )، چیرۆکێ دەربارە ( دڵسۆزی )، چیرۆکێ

دەربارەی ( نیشتمان پەروەری )، چیرۆکێ دەربارەی ( قارەمانێتی پێشمەرگە ) . . . هتد.

٦ـ لە رێی خوێندنەوە و گێڕانەوەی چیرۆکەوە، زمانی منداڵان گەشە دەکات و کۆمەڵێک

وشە و رستەی تازە فێردەبن و، فەرهـەنگی وشەکانیان دەوڵەمەنتر و رەنگینتر دەبێت،

لە وانەکانی قوتابخانەشدا، سوودێکی باش لەم وشە و رستە تازانەیان وەردەگـرن . . بە

تایبەتی گەر لە وانەی کوردیدا داوایان لێبکەن داڕشتنێک دەربارەی بابەتێک بنووسن .

٧ـ بە بەخشینی کاتێکتان بە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چـیرۆک بۆ منداڵەکـانتان . . ئەو

هەستەیان لا درۆست دەبێت کە خۆشەویستن و بایەخیان پێدەدەن و رێزیـان لێدەگرن .

٨ـ چیرۆک هێزی ئەندێشە و بیرکردنەوە لە لای منداڵان بەهێز دەکات . . چونکە چیرۆک
و هەقایەتەکان، پڕن لە پەندی خۆش و بەسوود و لە مەتەڵ و لە مەبەست و گرێ . . وا

لە منداڵان دەکەن کە بە قووڵی بیر بکەنەوە، شیبکەنەوە و وەڵامی مەتەڵەکان بزانن و،

گرێکان بکەنەوە و لە چارەسەرکردنی کێشەکان را و بۆچوونیان هەبێ . . بۆیە بە وردی وردی

و بە ئارامی، تا کۆتایی لەگەڵ چیرۆکەکاندا دەڕۆن و گوێ دەگرن . . تا بـزانن دوایی و

دوایتر چی روودەدات و، بەسەرهاتەکان دەگەن بە کوێ و بە چی . . ؟ ئەمەش یارمەتیی

منداڵان دەدات، بۆ ئەوەی بە شێوەیەی لۆژیکی بیر لە زنجیرەی رووداوەکان بکەنەوە .

٩ـ گەلێ لە هەقایەت و چیرۆکەکانی پێش نووستن کە دەربارەی کەسایەتییە ناودارەکان

و وڵاتان و شوێنە مێژوویەکان و قارەمانانن، وەکو گەنجینەیەکی زانیاریی گشتی وان بۆ

منداڵان، وەکو سەرچاوەش وان، بۆ ئەوەی ببن بە ئیلهامیان لە داهاتوودا. . بۆ نموونە :

چیرۆکی ( بەردە قارەمـان ) کە بۆتە شیوێنەوارێکی نیشتمانی پیـرۆز و، بە سومبلێک

بۆ شۆڕشگێڕێکی کوردستانی، بۆ یەکەمین مەلیکی کوردستان (شێخ مەحموود)ی نەمر

یا ( ئەشکەوتی چـەمی رێـزان ) وەکو یەکەمین بنکەی پێشمەرگە قارەمانەکانی شۆڕشی

ئەیلوولی مەزن، یا چیای قەنـدیل، چیای ئاگری داغ، چیرۆکی نەبەردی پێشەوای نەمـر

( قـازی محەمەد ) لە بەردەم سێدارەدا . . پاڵەوانێتی سەرکردەی شۆڕشگێڕ، شـێرەژن

( قەدەمخـێر )ی کوردستان پەروەر . . داستانی ( دوانگزە سوارەی مەریوان )، . . . هتد.

١٠ـ خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکان بۆ منداڵان لە پێش نووستندا، تێکەڵ بوونی

نێوان ئێوەی دایکان و منداڵەکانتان خۆشتر و بەهێزتر دەکەن . . کە لەگەڵ چیرۆکەکەدا

بە زەردەخەنەیەکی ناسکەوە دەست بە سەریاندا دەهێنن . . بەم سۆز و گوزارشت کردنە

تەزوویەکی سۆز و خۆشی و شادی و خۆشەویستی بە جەستە و دەروونیان دەبەخشن.

١١ـ گەر چیرۆک خوێندنەوە و گێڕانەوەی پێش نووستن، ببێت بە کارێـکی شەوانەی

راهاتووی ئاسایی . . منداڵان لەسەری رادێن . . گەورەشبن خوێندنەوە لە پێش نووستندا

دەبێت خوویەک و بە ئارەزوویان . . دواتریش لە هەر کاتێکی گونجاودابێت دەخوێننەوە.

١٢ـ خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکانی پێش نووستن . . منداڵان فێری رۆتین دەکەن،
بە پێی کات، نەخشەداڕێژی بۆ ژیان و کارە رۆتینییەکانی رۆژانەیان دەکەن .

١٣ـ توێژینەوە پراکتیکییەکان ئەوەیان سەلماندووە کە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆک

بۆ منداڵان لە پێش نووستندا، دەروون خـۆشی و زەیـن تیـژی و خەیـاڵ فـراوانی و

گەشبینی و بڕوابەخۆبوون و هیواداری و توانای داهێنانیان پێدەبەخشن . . پەیوەندی

نێوان دایک و باوک و مامۆستاکانیش زۆر بەهـێز دەکەن .

پزیشکی سایکۆلۆژیای ئەمریکی ( ریتـشارد ولفـسون ) کە چەندین کتێبی بۆ منداڵان

نووسیوە، دەڵێ : " لە وانەیە ئاسان نەبێت کە باوکـان و دایـکان، هەموو شەوێک

کاتی رەخساوی تەواویان بۆ خوێـندنەوەی چیـرۆک بۆ منداڵەکـانیان هەبێت . . بەڵام

ئەوەی کە پێویستە بیزانن . . کە ساتەکانی چیرۆکی پێش نووستن، یارمەتیی دروست

بوونی پەیوەندییەکی بەهێز دەدەن، لەگەڵ منداڵەکانیاندا . . رۆڵـێکی گـرنگیشیان لە

گەشەکردنی رۆشـنبیری و هۆش و دەروونی منداڵاندا هەیە "

١٤ـ هەندێ کەس وا دەزانن کە چیرۆکەکانی پێش نووستن تەنها هۆکارێکن بۆ خۆشی

خستنە دڵی منداڵان و خاوبوونەوە و خەولێکەوتنیان . . بەڵکو ئەم چیرۆکانە ئاسۆی

رۆشنبیری و ئەندێشەیی و بیری منداڵان فراوانتر دەکەن . . منـداڵان وەکو ئیسفەنـج

وان، زۆر لەو شتانەی کە دەیان بینن یا لە گەورەکانەوە دەیان بیستن هەڵیان دەمژن .

١٥ـ چیرۆکەکانی پش نووستن توانای دەربڕین و گوزارشتکردنی منداڵان بەهێز دەکە

توانای گفتـوکۆ و دیالـۆگ و رەخـنە و سەرنـج و بۆچـوونیان بەهـێز دەبن .

١٦ـ هۆکارێکی باشن بۆ گۆڕینی رەفتارەکانی منداڵان بەرەو باشتر . . بۆ نموونە ئەگەر

منداڵێک گۆشەگـیر بێ . . وای لێدەکات لەگەڵ کەسانی تردا گفتوگـۆ بکات . . یا ئەگەر

منداڵێکی بزێو و زۆر جووڵە بێ، هێمن دەبێت و دادەنێشێ و گوێ لە چیرۆک دەگرێت .

١٧ـ چیرۆکەکانی پێش نووستن هاندەرەن بۆ ئەوەی کە منداڵان ئەرکەکانی قوتابخانەیان

جێبەجێ بکەن، تا بە خۆشییەوە گوێ لە چیرۆکەکان بگرن و. . بە دڵنیاییشەوە بنوون .

١٨ـ گەر دایـکان و باوکـان بتـوانن سوود لە چیرۆک و، لە داڕشتنی چیرۆکـدا ببینن . .

دەتوانن یارمەتی منداڵەکانیان بدەن و گرانترین بابەتیش لە بۆتەی چیرۆکدا دابڕێژن و،

بە ئاسانی منداڵەکانیان تێبگەیەنن . . من وەکو مامۆستایەک، کە سی ساڵ لە قوتابخانەی

بنەڕەتیدا، بە تایبەتیش وانەی ( بیرکـاری ) م دەوتەوە . . تا رادەیەکی زۆر، سوودم لە

داڕشتنی بابەتەکانی بیرکاری لە چوارچێوەی چیرۆکی ئاسان و ساکاردا، گرێدانیان بە

بە ژیـان و ژینگەی خـودی قوتابییەکـانم وەرگـرت . . گرانـترین بابەتی بیرکاری کە

دەمخستە چوارچێوەی چیرۆکێکەوە . . قوتابییەکانم زۆر بە خۆشی و بە شەوق و بە

پەرۆشەوە گۆیـان لێدەگرتم و، بابەتەکەیان بە لاوە زۆر ئاسان دەبـوو . . هەر خـودی

قوتابییەکانم و کەسانی سادەی گەڕەکەکەیان و ژینگەی نزیکی خۆیانم دەکـردن، بە

هەوێنی چیرۆکەکانم و، بە پاڵەوان و كەسێتییەکانی چیرۆکەکانم . . ئەم ئەزموونەشم

بۆ وانەکانی تریش بەکاردەهێنا بۆ ( کوردی، مێژۆ، زانیاری، جوگرافیا ) . . چیرۆک

هۆکارێکی باش بوون . . بۆ منی مامۆستای فێرکەر و، بۆ قوتابییە فێرخوازەکانم .

١٩ـ گوێگرتن لە چیرۆک لە لایەن منداڵانەوە . . ئارەزووی نووسينیان دەخرۆشێنێ

لەوانەیە بە چیرۆکێک یا پەخشانێک . . گوزارشت لە بیرۆکەکانی خەیاڵیان بکەن .

٢٠ـ ئەو شتانەی کە ناوین و قەوارە و جەستەیان نییە و نابینرێن . . دەتوانرێت لە

میانەی چیرۆکەوە مناڵان لێیان تێبگەن . . بۆ نموون : ئـازایەتی، سەرکـەوتن،

دڵسۆزی، خۆشەویستی، راستگۆیی، دادپەروەری، یارمەتی، ئـازادی، . . . هتد .


چـۆن چـیرۆک هەڵـدەبـژێرن ؟

١ـ ئەو چیرۆکانەی هەڵیان دەبژێرن و بۆ منداڵەکانتان دەیان خوێننەوە یا دەیان گێڕنەوە

لە پێش نووستندا، پێویستە لە رووی ناوەڕۆک و فۆرمەوە بە پێی تەمەنی منداڵان بن :

(*) منداڵانی (٣ ـ ٦) ساڵان، کە قۆناغی پێش چوونە قوتابخانەیە . . یا قۆناغی باخچەی

ساوایانە، پێویستە چیرۆکەکانیان ئاسـان و ساکـاربن، لە رووی زمـان و داڕشـتنەوە . .

ئەگەر کتێبێکی چیرۆکتان بۆ ئەم قۆناغە هەڵـبژارد . . پێویستە وشە و رستەکانی کەمبن

. . زیاتر بە وێنەی رەنگاوڕەنگ و جـوان رازانرابێتنەوە . . لە ئامۆژگاری و شکیشەوە

دووربن . . منداڵانی ئەم قۆنـاغە، حەز بە چیرۆکە ئەندێشەییەکان دەکەن، کە دەربارەی

ئـاژەڵ و باڵـندەن . . پێویستە چیرۆکەکان کورتبن و لە ( ٦ ـ ١٠) خولەک تێنەپەڕن .

(*) منداڵانی (٦ ـ ١٠) ساڵان، حەزیان لەو چیرۆکە ئەندێشەییانەیە، کە پاڵەوانەکانیان

سەرکێش و، لە توانا بەدەرن . . حەزیش بە چیـرۆکی وەرگێـڕاو لە زمانەکانی ترەوە

دەکەن، کە سەرنـج راکێشن و، زانیاری بە سوود و خۆشیان لێوەردەگـرن .

(*) منداڵانی (١٠ـ ١٢) ساڵان، حەزیان بە چـیرۆکی ریالیستی و ئەو چیرۆک و

هەقایەتانەیە، کە پاڵەوانەکانیان کەسانێکی ئازا و جیدین . . حەزیش لە چیرۆکی

سەرکێشی و لە داستانە فۆلـکلۆری و میللی و مێـژووییەکانیش دەکەن . . بۆ

نموونە چیرۆکەکانی : دوانگزە سوارەی مەریـوان، قەڵای دمـدم، کوڕە ئازاکە

و ئەژدیهاکە، کاوەی ئاسنگەر، داستانەکانی پێشمەرگەکانی کوردستان، . . . هتد .

٢ـ هەموو دایک و باوکێک چیرۆکنووس نین، تا بە پێی مەرجەکـانی چیرۆکی

منداڵان چیرۆکی شیاو بۆ جگەرگۆشەکانیان دابڕێژن . . دەتوانن لە سایتەکانی

ئینتەرنێـتدا، چـیرۆکی گونجاو و بەسوود هەڵـبژێرن . . بە داخـەوە تا ئێستا لە

ئینتەرنێتدا، بە زمانی کوردی سایتێکی تایبەتیمان بۆ منداڵانی کوردمان نییە .

٣ـ دەتوانن لە بەشی منداڵان لە کتێبخانە گشتییەکانی شارەکاندا، کتێبی چیرۆک

بۆ منداڵەکانتان بخوازن باشتریش وایە ( پسوولەی خواستنی کتێب ) بۆ خۆتان

یا بۆ منداڵەکانتان وەربگرن . . دەتوانـن چەنـد کتێبێکی چـیرۆکی مـنداڵان بۆ

ماوەیەک بەرنەوە بۆ ماڵەوە . لە کتێبخانەکانی ئەوروپادا بۆ ماوەی مانگێکە

دەشتوانن دووجار لەسەر یەکتری هەرجارەی بۆ مانگێکی تر تازەی بکەنەوە .

٤ـ دەتوانن لە نەنکان و باپیرەکان و کەسانی بە تەمـەن، چیرۆک و هەقایەتە

فۆلکلۆرییە کوردییەکانمان وەربگرن و، بۆ جگەرگۆشەکانتانی بگێڕنەوە .

٥ـ لە زۆربەی قوتابخانە بنەڕەتییەکاندا، کتێبخانە هەیـە، کە مامۆستای زمانی

کوردی سەرپەرشتی دەکا . . پێویستە قوتابخانەکان قوتابییەکانیان هانبدەن بۆ

ئەوەی کتێبی چیرۆکی هەمەچەشنە بخوازن، یا خۆیان بۆیانیان بخوێننەوە .

٦ـ پێویستە لە هەر ماڵێکدا کتێبخانەیەک هەبێت . . بەڵکو پێویستە لە ژووری

تایبەتی منداڵانیشدا، کتێبخانەیەکی قنج هەبێت . . بە کتێبی چیـرۆکی خۆش بۆ

منداڵان و بە گۆڤاری منداڵان و، بە کتێبی هەمە بابەتی ئاسان و رەنگاوڕەنگ

بۆ منداڵان بیـڕازێننەوە . . تا لە منداڵییەوە منداڵان هۆگـری خوێندەنەوە ببن و،

کتێب ببێت بە هـاوڕێیان و . . بە سەرچـاوەیەکی رۆشـنبیری و زانیـارییان .

٧ـ ئەو چیرۆک و هەقایەتانە بۆ منداڵەکانتان هەڵبژێرن، کە بڕوا و متمانەبەخۆبوون و

هیـوا و گەشبینییان پێدەبەخشن و . . بە کۆتاییەکی خۆش و بە سەرکەوتن کۆتاییان دێن،

فێری ئەوەیان دەکەن کە لە ژیاندا شکستی و سەرکەوتن هـەیە . . فێریان دەکەن کە لە

کۆشش و خەباتی بێوچان و خۆڕاگری و کۆڵنەداندا، شتێک نییە کە ناوی ئەستەم بێت.

٨ـ ناشبێت دایکان و باوکان تەنها هەقایەت و چیرۆکە کلاسیکی و فۆلکلۆرییەکان بکەن

بە سەرچاوەیان . . بە سەدان چیرۆکی ریالیستی و جیهانی سەردەمیانەی تازەش هەن . .
کە لەگەڵ ئارەزوو و توانا و حەز و خواستەکانی منداڵانی ئەم سەردەمەدا دەگونجێن .

٩ـ پێویستە بابەتەکانی چیرۆکە هەڵبێراوەکان : چاکەخوازی، راستگۆیی، دەستپاکی،

نیشتمان پەروەری، دڵسۆزی، رێزگرتن، یاسا سەروەری، پیاوەتی، هاوڕێتی، بەهـا

بەرزەکان، رەوشت بەرزی، نەریتە جوانەکان، ئاراستە پەسەندەکانیان لە خۆگرتووبن .

سوکرات دەڵێ : " پەروەردەی رەوشتی بۆ مرۆڤ . . کرنگترە لە نان و لە جلەکانی "

١٠ـ بۆ لە کۆڵـکردنەوە . . بە چـیرۆکە تۆمارکراوەکـانی سەر کاسێت و سـیدی . . یا

چیرۆکەکانی یۆتوب . . لە پێش نووستندا، بەو چیرۆکانە منداڵەکانتان هەڵمەخەڵەتێنن .

١١ـ هەردەمیش ئەو چیرۆکانە بۆ منداڵەکانتان هەڵبژێـرن . . کە هیـوا و گـەشبینییان

پێدەبەخـشن . . نەک ئەو چیرۆکـانەی کە رەشبـینی و بێ ئومێـدیان پێدەبەخـشن .

رەچاوکردنی چەند فاکتەرێک لە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکان

بۆ منـداڵان . . لە پێش نووستندا :

١ـ ئێوە لە هەموو کەسێک باشتر منداڵەکانی خۆتان دەناسن، کە لە چی دەترسن و لە

چی قارس دەبن و رقیان لێدەبێتەوە . . بۆیە پێویستە ئەو چیرۆک و هەقایەتانەیان بۆ

هەڵبژێرن کە خۆشی و شادی دەخەنە دڵییانەوە . . چیرۆکی ترسناک و توندوتیژییان بۆ

هەڵمەبژێرن، یا ئەو چیرۆکانەی ئاژەڵ و دەعبای دڕندە و ترسناکیان تێدایە . . با خەونی

ناخۆش نەبینن و، دووچاری ترس و مۆتـەکە نەبن . . ئەگینا ترسنۆکیان لێدەردەچـن .

٢ـ خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکانی پێش نووستن بۆ منداڵان . . پێویستە دایکان و

باوکان یا هەر چیرۆکخوێنێکی تر . . بە شێوەیەکی هونەری و فەنتازی چیرۆکەکان و

هەقایەتەکان پێشکەش بکەن. بە پێی رووداوەکانی چیرۆکەکان و رۆڵی کەسێتییەکان،

بە پێی پێویست گۆڕانکاری لە دەنگەکانتاندا بکەن، دەستپێکی خوێندنەوەی چیرۆکەکان،

بە هێمنی و نەرمی و هێواشی و، بەرەبەرەش دەنگەکانتان بەرز بکەنەوە . . لە کۆتایی

چیرۆکەکانیشدا دەنگەکانتان خاو بکەنەوە . . تا منداڵان هەست بەوە بکەن کە چیرۆکەکە

لە کۆتاییەوە نزیک بۆتەوە . . ئەمەو جۆڵەی دەست و سەرتان و گۆڕينی دەموچاویشتان

کاریگەری و جەژ بە منداڵانی سەیرکەر و گوێگر دەبەخشن . بۆ نموونە کە رووداوێکی

ناکاوی دێتە پێشەوە . . چاوەکانتان بکەنەوە . . یا کە رستەیەکی وەک ( بەرخە جوانەکە

باعاندی ) . . دەتوانن ئێوەش لاسایی دەنگی بەرخ بکەنەوە و، بباعێـنن . . بە کورتی

پێویستە ئێوەی چیرۆکخوێن یا گێڕەرەوە، وەکو ئەکتەرێکی شانۆیی . . نواندن بکەن.

٣ـ باشتر وایە لە ژوورەکانی نووستنی منداڵەکانتاندا، چیرۆکەکانیان بۆ بخوێننەوە یا

بگێڕنەوە . . دەبێت ژوورەکانیش ئارام بن . . تەلەفزیۆن و رادیۆ و ئینتەرنێت و هەر

ئامێرێکی تری دەنگی بکوژێننەوە . . دەرگاکانی ژوورەکانیشیان بگرن . . بۆ ئەوەی

منداڵەکانتان روانین و بیریان لە لاتان بێت لە کاتی پێشکەشکردنی چیرۆکەکاندا .

٤ـ ئەگەر منداڵەکانتان، لە هەندێ شەواندا، حەزیان لە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆک

نەکرد . . یا حەزیان لە جۆرە چیرۆکانێک نەکرد . . زۆریان لێمەکەن و ناچاریان مەکەن

. . بە هەر حاڵ خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆک لە هەموو شەوێکدا لە پێش نووستن،

دەبێتە خوویەکی دەق گرتووی و بە حەزێکی ئاسایی و رۆتین بە لای منداڵەکانتانەوە .

٥ـ چاوەڕوانی ئەوەش بکەن، کە لە کاتی خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکاندا . .

منداڵەکانتان دەربارەی رووداوەکان یا کەسێتییەکانی چیرۆکەکان پرسیارتان لێبکەن . .

ئەمەش خاڵێکی ئەرێنییە . . ئەوە دەگەیەنێت . . کە تێکەڵ بە چیرۆکەکان بوونە و،

بیر و هۆشیان لای ئێوەیە . . یا خۆتان لە میانەی خوێندنەوەی چیرۆکەکاندا پرسیاریان

لێبکەن . . بۆ نموونە : لە دوای ئەوە . . لە منداڵەکانتان بپرسن، بە را و بۆچوونی ئێوە

دوای ئەوە چێدەبێت . . ؟ یا قەلەڕەشەکە بیری لە چی دەکردەوە . . ؟ . . لەم جۆرە .

ئافەرین و دەمخۆشیش لە منداڵەکانتان بکەن . . کاتێک کە را و وەڵامێکی باش و جوان

دەدەنەوە . . بەڵام زیادەڕۆیش لە ستایش و لە دەستخۆشی و ئافەرین کردنیان مەکەن .

٦ـ جار و بار لە هەندێ شوێنی چیرۆکەکاندا . . بە ئەنقەست راوەستن و بێدەنگ ببن . .

تا منداڵەکانتان پێتان بڵێن، درێـژە بە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکان بدەن .

٧ـ وریابن، ئەو جۆرە چیرۆکانەیان بۆ مەخوێننەوە، کە درۆ و فڕوفێڵ و ناپاکی و ترس

و دوژمنکاری و چەقاوەسوویی و دزی و زیدەڕۆیی لە رادەبەدەریان تێدان . . چۆنکە لە

جیاتی سوود و بنیاتنان . . زیانیان پێدەگەیەنن . . کاردانەوەیەکی نەرێنیان دەبێت و، لە

رووی دەروونی و رەوشتیشەوە . . منداڵان لە ڕێ دەدەکەن و . . دەیان رووخێـنن . . بۆ

نموونە زنجیرە کارتۆنی خەیاڵی ( گرین دایزەر ) یا ( بەرماڵی با ) یا ( پیاوی هەڵفڕ )

یا (سوپەرمان ) یا ( عەلی بابا و چل دز ) یا ( دێوەکە و گۆڕنەتەڵە و براکانی ) . . . هتد.

٨ـ ئەگەر منداڵەکانتان، داوای دووبارە خوێندنەوەی یا گێڕانەوی چیرۆکێکیان لێکردن . .

بێزار مەبن . . بە پێخۆشحاڵییەوە، بە کەمێک گۆڕانکای لە خوێندنەوە و گێڕانەوەیان . .

بە چەژ و تامێکی شیرینترەوە . . هەر وەکو ئەوەی کە چیرۆکێکی تازەیان بۆ بخوێننەوە

یا بگێڕنەوە . . دووبارە و چەند جارە . . پێشکەشیان بکەنەوە .

٩ـ لەگەڵ پێکەنین و رووخۆشی و گەشی منداڵەکانتاندا . . ئێوەش وەکو ئەوان پێبکەنن

و، رووی خۆتـان خۆش و گەش بکەن . . تا منداڵەکـانتان وا هەست بکەن، کە ئێوەش

بەشداری هەست و نەست و خۆشی و ویژدان و دەروونیان دەکەن .

١٠ـ کۆتایی هەقایەت و چیرۆکەکەکانتان بە خۆشی و نەرمی و ناسکی کۆتایی پێبهێنن .

داواش لە منداڵەکانتان بکەن . . کە ئەو مەبەستانە بدۆزنەوە کە ئامانجی چیرۆکەکە

بوون . . پەندە جوانەکان و مەبەستە باشەکانیش، بە ژیانی منداڵەکانتانەوە گرێ بدەن .

١١ـ چەند جارێک لە کاتی خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکاندا بە ئەنقەست باوێشک

بدەن و . . دەست بە دەمتانەوە بگرن . . وەکو ئەوەی کە خەوتان بێت . . ئەم شـێوازە

کاردەکاتە سەر منداڵەکانتان و . . لەوانەیە ئەوانیش خاوببنەوە .

١٢ـ لە کۆتایی چیرۆکەکاندا . . لە منداڵەکانتان بپرسن . . ئایا ئەگەر ئێوە لە شوێنی

پاڵەوان یا کەسیەتییەکانی چیرۆکەکە بوونایە چیتان دەکرد . . ؟ سەرسامن بە کامیان . . ؟

لە کۆتاییدا . . وەکو دەڵێن : " فێربـوون لە منداڵیدا . . وەک نەخشی سەر بەرد وایـە "


رەزا شوان / نەرویـج / ٢٠١٦