نزیکە ی سە دە یە کە یە زیاتر کورد لە خە می گە ورە ی پرسی نە تە وە ییخۆیدایە، پێش هە ڵایسانی ئاگری جە نگی جیهانی یەکەم . لە هەرچوارپارچەی کوردستاندا، بە تایبە تی دوای به رپابوونی ئاگری جە نگی جیهانی یە کە م . لە نیوان ووڵاتانی هاوپە یمان کە پێکهاتبوو لە بە ریتانیاو ۆفەرەنسا لە لایە ك و ئەڵمانیاو ئیمپراتۆریە تی عوسمانی لە بەرەی دژدا . ئەوە ش دوای سە رهە ڵدانی شۆرشی پیشە سازی ئە وروپا بە تایبەتی لە ئینگلتەرا و ئە ڵمانیا وفە رەنسا .  لە گە ڵ کەڵەکە بوونی بە شێکی زۆر لە بە روبومی پیشەسازی ئە م ووڵاتە زلهێزانەی ڕۆژئاوا . هەروەها بۆپەیداکردنی بازاروگە ڕان بە دوای کە رستە یخاو کە پێداویستی سەرە کی ئەم ووڵاتانە بوولە پێناو بەردەوام بوونیان لە پاراستنی شارستانیەتی ڕۆژئاوا . وە لە پێناو فرۆشتن و ساغاکردنەوەی کاڵاکانیان، بۆیە ناچاربوون بگەڕێن بە دوای سە رچاوەی نویێی بازاڕە تازەکان لە دە رە وەی سنورە کانی خۆیان کە کێشوەری ئاسیاو ئە فەریقایە . بوێە بە ناچاری وڕکابەری توند لە ناوخۆیانداکە وتنە جە نگێکی جیهانی گە ورە لە پێناو وە دەستهێنانی ئامانجە ئابوری و ستراتیجیە کانیان . ئە وەش بێگومان بەشەڕنە بێت هەرگیز ناکرێت جێبەجێبکرێت لە هیچ کات وساتێکدا . ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کۆنە دوژمنی سە رسەختی بە شی هەرەزۆری ووڵاتانی ئەوروپای خاچپەرستبوو . لە وسەردمە لە بەرلاوازی عوسمانیەکان لە ڕووی ئابوری وپیشەسازی لە بەرامبە شارستانیەتی وپێشکەوتنی ڕۆژئاوا هە ڵێکی گونجاو بوو. سەرەڕای سەرهەڵدانی هیزرو هۆش وخواستی نەتەوە یی لەلایەن میلەتانی ژێردە ستی (حوکمیئالی عوسمان ) وەك کورد و عەرەب وئە رمەن . بە هاندان وهاوکاری دەزگاسیخوڕیەکانی ووڵاتانی سەرکەتووی جەنگی جیهانی یە کەم  . ئەم دە ولەتە زلهێزە کە بەناوی ئیسلام حوکمداردەکرد تەنها لەبەرژەوندی خودی میلەتی تورک بوو تاکوو ئە مڕۆشی لەگە ڵبێت . بە پیاوە نە خۆشە کە ناسراو بوو لە ناو نەخشەو پلانە سیاسی وستراتیجیەکانی وولاتانی ئەوروپی کە دژبە عوسمانیەکان دانرا . کورد جە نگی جیهانی یەکەمی بە هەڵ ودە رفەتزانی بەڵام چونکە یەکگرتوو و زۆر کەم شارەزابوون لە پرس وسیاسەتی گشتی نێو دەوڵەتی . بێئاگابوون لە سیاسەت وستراتیجیەتی دە وڵە تەزلهێزە سەرکەوتوەکان . بە تایبەتی بە ریتانیا کە بڕیاربە دەستی جیهان وناوچەکە بوو دوای جە نگی جیهانی یە کەم وکۆنگرکانی (ئاشتی پاریس ) شانبەشانی فەرەنسا هە وڵکانی ژەنڕال احسان نوری باشا بێئاکامبوون . جگە لە ڕۆڵی نە رێنی تورکیاو هە وڵەسەرکەوتوەکانی (ئەتاتۆرك)، کە پڕبوون لە فڕوفێڵ و غە دری سیاسی کۆمەڵێك درۆو وەعدی بێئەنجام . . کوردی باشور کە وتەشەڕی ماڤخوازی لە شۆڕشی شێخ مەحمودەوە تاشۆڕشە کانی بارزان بەڕاشکاوی ئەمەش ڕاستیێکی حاشا هەڵنەگرە . لە گرنگی خەبات وتێکۆشان و دەوری بنە ماڵەی بارزانی وبارزان لەگشت شۆرشە کانی کورد وبزوتنە وەی ڕزگاری خوازی کوردستان تاکوو ئەمڕۆ . بێگومان بارزانی وبارزانیەکان دیارو ناوداری گە لە کەمانبوون لە هەڵگیرساندن و سە رپە رشتی شۆڕشی ئەیلول . وە ئەمەش خۆی لەخۆیدا باشترین بە ڵگەیە بۆتواناکانی زیندووی سیاسی وعە سکەریان لە هە مانکاتیشدا سەرچاوەو درێژە پێدەری کاریزمای کە سایەتی سە رۆك (موستە فابارزانیە ). بە هاوکاری ڕۆڵەکانی میلە تە کەمان لە خەڵکی نەتەوەیی ونیشتمان پە روەری ئەوسەردە مە . لە هاوڵاتیان کورد لە سە ربازو وئە فسە رانی ناوسوپای عیراق . دوای کوتایهاتنی شۆڕشی هە میشە زیندوو ( مصطفی بارانی ) لە ساڵی1943 کە بە ناچاری ڕووی لە ئێرانکرد . ئینگلیز هاوکارو پاڵپشتی حکومەتی عیڕاق بوو بە تە یارە وپشتگیری موخابەراتی . بۆ ناچارکردنی کورد وبارزانی بۆئەوەی دەست لەشەڕوشۆڕش هەڵگڕن . ئینگلیز ترسی زۆری هە بوو لە نەمر( موستەفابارزانی )لەوکاتەی بەڕێزیان دەستبە سەربوو لە شاری سولەیمانی . چونکە موخابەراتی بەریتانیا ئاگاداری پلانێکی ئەڵمان بوو بۆ ناوکوردستان ونزیك بونەەوەیان لە سنورەکانی کوردستانی باکوور . بێگومان بارزانی جێگای گومان وخە تەربوو بە رمامبە ربەسیاسەتی ئینگلیز ی ئەو کاتە . بارزان وبارزانی بە شایە تی هەموو دونیا دە ورێکی مێژوویی گرنگ وچارە نوسازیان هەبووە. بە هاوکاری خەباتی ڕۆڵە کانی میلەتەکەمان لەهەموو بە شە کانی کوردستان . بە تایبەتی خوێنی سەربەرزی شەهیدانمان لە کۆماری مەهاباد تاکو ئەمڕۆشی لەگەڵبێت . حوکمیزاتی ئاداری سالی 1970 جگە لە شە ڕی یەکساڵه 1974 كه شه ڕیکی دژوار ومێژویی میلە تە کە مانە له خه باتى درێژی ڕزگاریخوازی کورد . بۆ یەکەم جاری بوو لە مێژووی خە باتی نیودا شە ڕی بە رەو و دەستەویەخە بکات، لەگەڵ سوپاێکی گەورەو وپڕ چەک لە تۆپ وتانک وفڕۆکەی سۆڤیەتی ئەوسەردەمە . . . بە سە رپەرششتى وسەرکردایە تی ( موستەفابارزانی) وتێکڕای چین و توێژە کانی میلە تە کەمان لە شارو گوندو دێهاتە کانی کوردستان . . . سە رەڕای نابەرابە ری ژمارەی هێزو سوپا . کوردیش بە تە نها خاوەنی چە کی ئێرانی( بڕنەوی )کەچەکی بە کارهاتووی شە ڕی جە نگی جیهانی دووەم بوو . لە گەڵ هە ندێک چە کی مام ناوە ندی ڕەشاش و تۆپی بچوکی هاوە ن . ئینجا کورد توانی یە کساڵی تە واو بەرگری بکات بە ئازایەتی پێشمە رگە قارەمانە کانمان و خوێنی شە هیدانمان . ئایا ئەگەر تۆزێک بە ویژدان واقیعبینانە ئاوڕێک بدە ینەوە لە میژووی خەباتی گە لانی ناوچە کە ودونیامیلە تانی ژێردەست . کام سەرکردە و کام شۆڕشگێڕ خاوە نی ئە م جۆرە کاریزمایەیە. . . ؟ ئەم شە ڕە بە شێوە یە کی دراماتیك کۆتایی پێهات، بە هاوکاری وخیانە تی ووڵاتانی ئقلیمی و نێونەتەویی کە تا ئێستا بە ردەوامن بۆ لەبابردنی خەونی هە میشە زیندووی کوردوکوردستان. . . لەژێرناوونیشانی ڕێکەتنامەی ( ئە لجزائر) کە مۆرکرابوو لە لایە ن ( شاهی ئیران و بۆمدیە ن وسە دام حوسەین تکریتی ) . بەڵام هە موویان بە سزای یەزدان گە یشتن ونەیانتوانی خەونی میلەتەکەمان لەگۆڕبنێن . دوای نەمانی شۆڕشی ئەیلول بەهۆی پیلانێکی گڵاوی ئیقلیمی ونێودەوڵەتی، دووبارە میلەتەکەمان بەهاوکاری گشت هێزەسیاسیەکانی کوردستان کە لە بە رە یەیکی کوردستانی دابوون . . توانراگەورەترین ڕاپەڕین بە سەرکەوتوویی لە مێژووی میلەتەکەمان وناچەکە ئەنجامبدرێت لە ئاداری ساڵی 1991 کەبە بەهاری کوردان دەبێ میژوو نووسان ونووسەران ناوی بهێنن . لە ڕاستیدا جێپەنجەو ڕۆڵ وکاریزمای بە ڕێزان مە سعود بارزانی ومام جەلال ڕوون وئاشکرایە لە کاریگەریگە ریان بۆ پێکهێنانی هاوپەیمانیەتی ستراتیجی نیوان پارتی ویە کیتی . ئەمڕوۆ ئەنجامەکەی لە نەخشەی سیاسی وئیداری ئابوری وئاوەدانی کوردستان زۆر بە زەقی ئاشکراو دیارە سە رەڕای کە موکورتیەکان . ئەوسەروە ریانەی کە لە واقعی هەریمی کوردستان زۆربە گرنگی خۆیان نیشان دەدەن لە هە موو ئاستە کان . بە تایبەتی لەبواری پێشکەوتنی ئاوەدانی وشارستانی بە رچاوە، بە شایەتی دۆست و دوژمنانی میلەتە کەمان . پێچەوانەی زۆربەی گەلان وووڵاتانی ناوچە کە سە رەڕای ناسەقامگیری بواری ئەمنی وسیاسی عێڕاق وناوچەکە بەگشتی . پێشکەوتن لەپڕۆسەی دیموکراتیەت وپاراستنی مافی مرۆڤ وپێکەوەژیان ، بە دەرلە دەنگ و ڕەنگ وئاین و فرە نەتەوه یی . ئەم سیتەمە سیاسیەی کە ئەمڕۆلە کوردستان هاتۆتە بەرهەم، بێگومان ئەمەش ئەنجامی ڕەنجی خەبات و وتێکۆشانی سەدساڵی میلەتەکەمانە . كه بەخۆێنی پاکی شەهیدانی سە ربەرزی کوردوکوردستان،  لەسەرلاپەڕەکانی مێژووی شۆڕش وخەباتی پڕشکۆی میلەتەکەمان تۆمارکراوە . ئەمڕۆ میلەت زیاتر لە جاران پێویستی بە ڕێکەوتنی ستراتیجی پارتی ویەکیەتی وگۆڕان وسەرجەم هێزە سیاسیەکان هەیە . ئە وهێزانەی ناو دەسەڵات و دەروەی گە مە سیاسیە کانن، چونکە ئە وەیان تاکە سیاسەت وستراتیج و چارەسەرە بۆنە هێشتنی داعش ، وئەگەرو مەترسیەکانی دوای نە مانی داعش . . خۆڕاگری پێشمەرگە هەرلە جەلەولاو سەعدیە تاکوبا نی و رزگارکردنیان بە هاوکاری وپشگیری هاوپەیمانان بە رامبەر بە داعش . کە بە گیانی شە هیدان پارێزراوە نیشانە و لێهاتوویی و پڕتواناوشارزایی سیاسی ودبلۆماسی سەرۆکی هەرێمە . . . ڕۆڵ وگرنگی وناوداری بەرزی پێشمە رگە قارە ماناکان . دوای دەرکەوتنی داعش ودەوڵەتی ئیسلامی ئاشرابوو لە جیهن وناوچەکە . هە روەها ئەمڕۆ کورد وەک لایەنێکی دیارو کاریگەر لە ناوچەکە کە خاوەنی کردارو بڕیاری چارە نووسازە . لە ڕووبەڕو بوونەوەی داعش و بچووکردنەوەی مە ترسیە کانی لە سە رنە خشە ی کوردستان وناوچەکە،  هەرە وەها شوێن وپێگەیخۆی لەناوهاوپەیمان زۆر بەجوانی دیارە. ئەمەش لە ئەنجامی حیکمەت وسیاسەتی ودبلۆماسی و سە رپە رشتی ڕاستەوخۆی سە رۆکی هە رێمە . بەهاوکاری حکومەت وپەرلەمان وسەرجەم لایەن وهێزە ساسیەکانی هەرچوارپارچەی کوردستان . جگە لە متمانە وباوەرپێهنانی ئەم کە سایەتیە لە ناوعێراق وووڵاتانی ئیقلیم وزۆربەی دەسە لاتدارانی جیهان . ئە م یەکڕیزیە کوردو کوردستانیان بیگومان بێکە موکوڕی نەبوە وەک حاڵی هەمووسیستەم ومیلەتانی سەر ڕووی زەوی بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی . دەرچوونی بڕیاری کۆنگرێسی ئەمریکا بۆپڕچەککرنی کوردستان ڕاستەوخۆ بەبێ گە ڕانەوە بۆ ڕەامەندی بە غدا گە ورەترین ئیعترافە لە لایەن ئە مریکاو هاوپەیمانان لەسەر گرنگی کورد . و بەرەو پێشچوونی پرسی سەربەخۆیی لە لایەن ڕۆژئاوا بە تایبەتی دوای نە مانی داعش . ئە م بڕیارەش لە کاتێکدا دەرچوو کە کوردو هە موو جیهان لە چاوڕوانی سەفەری سە رۆک بارزانیدابوو بۆ ئەمریکاو چاوپێکەوتنی بە ڕێزیان بە سەرۆك ئۆباما  لە (کۆشکی سپی ژووری هێلکەیی ) کەتنها بۆ خۆی و سەرۆکەکانی جیهان تەرخانکراوە  . ئە مەش بە پێی عورفی سیاسی ودبلۆماسی ماناێکی گە ورە دەبەخشێ لە ئاستی سیاسەت وهە ڵسووکەوتی دپلۆماسی گەورە ترین زلهێزی جیهان بۆ خۆدی بارزانی وکوردستان . چونکە ئە م بڕیاە و سەردانی بە ڕێز سە رۆکی هە رێم کۆمە ڵێ ڕە هەندی سیاسی و گۆڕانکاری چارە نووساز لە دوایخۆیدا بە جێدە هێڵێ لە ناوکوردستان وعێڕاق و تێکڕای ناوچە ی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست . . ئە مڕۆ لە بارودۆخێکی واهەستیار وپڕمەترسیدار بیگومان بەبێ ڕکابەر هەرتە نها بارزانیە کە دە توانێت سە رکردە و ڕابە رمان بێت . و شایەنی پۆستی خۆیبێت تاڕزگاری هە تاهەتایی کوردوکوردستان . . .