لە كۆمەڵگا رۆژهەڵاتییەكاندا، بە درێژایی مێژووی شارستانی و بگرە پێش هاتنەكایەی حكوومەتداری و بەسیاسیكردنی كایە جوداكانی ژیانی مرۆڤ، هەمیشە خێڵخوازی و عەشیرەتگەری بەسەر هەستی نەتەوەیی و نیشتمانی و تەنانەت ڕەگەزپەرستیی مرۆڤیشدا زاڵ بووە.

نموونەی ئەو وڵاتانە زۆرن كە ئێستاشی لەگەڵدا بێت بە دەست لۆژیكی بەكۆیلەكردن و بەپیرۆزكردنی ئینسان لەلایەن سەرۆكهۆز و عەشیرەتە پاوانخوازەكانەوە و بۆ بەرژەوەندیی كەسی و تایبەتی و هەندێك جاریش لە پێناو مانەوەدا، دەناڵێنن و تا نوكەش قوربانی دەدەن.

لە سایكۆلۆژیای ئەو خێڵ و هۆزانەدا، تەقدیسكردنی ئادەمیزاد، كە لای ئەوان لەپێشترین بژاردەیە، هەم دیكتاتۆریەتی بەرهەم هێناوە و هەم مرۆڤگەلێكیشی كردوونەتە قۆچی قوربانیی قۆرخكاری و هەوەسبازی و حەزی داگیركاریی قەڵەمڕەوان و دەسەڵاتخوازان.

هەرچەندە باجی ئەو سەرەڕۆیی و بێباكییەی خێڵ و هۆزە تەسكبیر و نزیكبین و بەرژەوەندیخوازانە، هاووڵاتیی (پلە نزم) و توێژی خوارەوە داویەتی، لێ لە زۆرێك لە وڵاتانی دوور و نزیكدا چینی رۆشنبیر و ئازادیخواز و ئەهلی قەڵەم، بە توندی بەرپەرچی ئەو فۆڕمە لە مۆنۆپۆڵكردنی عەقڵ و بیر و هۆش و ماڵ و سامانی میللەتیان داوەتەوە و زۆر كەڕەتیش تەنانەت گیانی خۆشیان فیدا كردووە.

لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا كە بیری خێڵگەرایی و هۆزسالاری تێیاندا باڵادەستە، بەردەوام بەریەككەوتنی نێوان دوو جەمسەری زۆر لێك جودا هەستی پێدەكرێت، كە ڕەنگە زۆر جار شۆڕشیان لێ بەرهەم هاتبێت و زۆر جاریش كپكردنی دەنگە جیاوازەكانی لێ كەوتبێتەوە.

ئەو دوو جەمسەرە پێكناكۆكە كە لە كۆمەڵگا رۆژهەڵاتییەكاندا زۆر زەقە، (بە دەگمەن نەبێت) باری لاری یەكدییان ڕاست نەكردووەتەوە و، هێندەی كۆششیان لە پێناو ناشیرینكردنی یەكتر كردووە، نیو ئەوەندە هەوڵی لێكنزیكبوونەوەیان نەداوە.

بە گریمانە، جەمسەری یەكەم كە بەردەوام تەقدیسی ئینسان (سەرۆكهۆز، سەرۆكی عەشیرەت، سەرۆكی خێزان و ماڵبات، سەرۆكی وڵات و. . هتد)یان كردووەتە پرەنسیپ و، بەكۆیلەكردنی مرۆڤیان لە پێناو پاوانخوازی و فراوانكردنی قەڵەمڕەویدا كردووەتە ئامانج، لە هەر كونجێكەوە بۆیان لوابێت، ئازادیخواز و نەیارانی خۆیان (جا بە هەر هۆكارێك بێت) بێدەنگ كردووە و دەرفەتێكیان بۆ دیالۆگ و زمانی گفتۆگۆ و لێكدیحاڵیبوون نەهێشتووەتەوە.

ئەو جەمسەرە كە پتر بە توندڕەوی و بەكارهێنانی توندوتیژی بەرامبەر نەیارەكانیان ناسراون، مێژوو شایەتییان بۆ دەدات كە هەرگیز سڵیان لە كوشتوبڕ و سڕینەوەی ئەوانی دیكە نەكردووەتەوە و، بێباكانە ئەم و ئەویان بۆ مانەوەی خیڵ و بنەماڵە و عەشیرەت بە دادگای بیابان دادگایی كردووە.

ئەگەر بێینە سەر باسی جەمسەری دووەم و لە ئایدیا و تێڕوانینیان بۆ دوێنێ و ئەمڕۆ و بگرە ئایندەش بكۆڵینەوە، دەبێ بەر لە هەر شتێك باسی ئەو دیدگا ئینسانی و ویژدانییەیان بكەین كە بڕوایان وایە، پێكەوەیی و یەكترقبووڵكردن درووشمی سەرەكییە و، ڕەتكردنەوەی نەیاران كفری مرۆیی و ئەخلاقییە و دوورە لە مۆڕاڵ و بەها باڵاكانی كۆمەڵگا.

جەمسەری دووەم دروستە كە لە هەندێك باردا هەمان عەقڵییەتی جەمسەری یەكەمیان پەیڕەو كردووە و لەبری كاڵكردنەوەی ناكۆكییەكان، (بەشێكیان) تۆوی دووبەرەكی و بوغزاندنیان لە نێوان هاووڵاتیاندا چاندووە، بەڵام لە هەموو بارەكاندا دژی تەقدیسكردنی ئینسان و بەكۆیلەكردنی مرۆڤ بوون، ئاخر ئەوان تەنانەت پاساوی عەڵانییشیان بۆ پرسیارە بێوەڵامەكان هەیە و لەخۆڕا دژبەر نین و نابن.

باوەڕی من وایە، ئەوەی دووەمیان هەست و نەست، بیر و جیهانبینی، ئاسوودەیی و پێكەوەهەڵكردنی هاونیشتمانیانی لە سەروو هەموو شتێكەوە داناوە و، هەرگیزیش لە هەڵوێستی خۆیان پاشگەز نابنەوە، چونكە لای ئەوان رێگاكان زۆرن و لە مەحاڵیش مەحاڵتر ئەوەیە، بڕوایان بەوە نییە هەموو رێگاكان بچنەوە كۆشكی دەسەڵاتدارێك.

Pishderi81@gmail. com