ناودارانی تورک کە دژی سیاسەتەکانی ئەردوگانن . . . رەزا شوان

کەسایەتییە ناسراو و ناودارەکانی تورک لە، نووسەران، هونەرمەندان، سینەماکاران، وەرزشوانان، میدیاکاران، رۆشنبیران، سیاسەتمەداران، لە ناوەوە و لە دەرەوەی تورکیادا، زۆرن ئەوانەی کە بە ئەوپەڕی ئازایەتی و بوێری راشکاوییەوە، رەخنەیان لە سیاسەتە شکستخواردووکان و لە رەفتارە چەوتەکانی ( ئەردوگان ) ی لە خۆبایی گرتوون، کە لە پێناوی مانەوەی لە پۆستەکەیدا، دەسەڵاتی قورخکردووە و، تاکڕەوانە بڕیاردەدا و، ئازادی و دیموکراتی و مافەکانی مرۆڤی لە تورکیادا تاساندوون . . ئەردوگان چارەنووسی تورکیای خستۆتە مەترسییەوە، لە سایەی دەسەڵاتی ئەردوگان و پارتەکەیدا، لە ئێستادا تورکیا خوێنی لێدەچۆڕێتەوە . . ئەردوگان لەژێر پەردەی ئاینی ئیسلامیدا، دەیەوێت خۆڵ لە چاوی خەڵکی بکات . . ئەوەی ئاگاداری قسە ژاراوییەکانی و کردارە قێزەوەن و خوێناوییەکانی ئەردوگان بێت، دەزانێت کە چەند کابرایەکی دووڕوو و درۆزنە، چەند خۆپەرست و دەسەڵاتپەرستە . . ئەوەی پێی بڵێت بەری چاوت کلی پێوەیە، ئەو بە ناپاکی دەزانێت . . ئەوەی داوای ماف و ئازادی وئاشتی و دیموکراتی و یەکسانی و دادپەروەری بکات، ئەو بە تیرۆریست تاوانباری دەکات . . تا ئەمڕۆ ژمارەیەکی زۆر لە رۆژنامەنووسان و، رۆشنبیران و، پارێزەران و، چالاکوانان و، تێکۆشەران، بە تایبەتیش ئازادیخوازان و ئاشتیخوازانی گەلی کوردمان لە باکووری کوردستاندا، بە توومەتی ئەوەی کە داوای ئازادی و، ئازادی رادەربڕین و، دیموکراتی و ئاشتییان کردوون و، یا رەخنەیان لە سیاسەتە هەڵە و چەوتەکانی ئەردوگانی دیکتاتۆر گرتوون . . بەندکراون و، پیسترین ئەشکەنجەی جەستەیی و دەروونی دەدرێن، . . تاوانیشیان ئەوەیە کە بە رەشیان نەوتووە سپییەوە و، چەپڵەیان بۆ حەزرەتی ئەردۆگان و بۆ قسەکانی لێنەداون، لەبەر ئەوەی پێیان وتوون تۆ هەڵەی و. . دەستەکانت بە خوێنی هەزاران بێتاوانانی کورد سوورن . . خۆت لە سەرووی یاساوە دەزانیت .

زۆر بە کورتی باس لە هەڵوێستی ئازایەتی تەنها پێنج لە ناسراوانی تورک دەکەین کە رەخنەیان لە خۆبایبوونی ئەردوگان گرتوون . . کە لەپێناوی گۆڕینی دەسەڵات لە پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆکایەتی . . بەڵکو بۆ دیکتاتۆریەت . . ئەوەی نەشیاوە و ناشێ دەیکات . . ئەمانەش چەند نموونەیەک لە سەدان ناوداری تورک کە ناڕازین لە سیاسەتی شکستخواردووی ئەردوگان . . تەنانەت ئەردوگان لە پێناوی پۆستەکەی و تاكڕەوی لە دەسەڵاتدا نزیکترین هاوڕێکانی خۆشی بە نەیار و ناپاک تاوانبارکردوون .

خاتوو ئێلیف شافاک، رۆماننوسی ناسراو :
ئێلیف شافاک، رۆماننووسێکی ناسراوی تورکە، بە زمانی تورکی و ئینگلیزی دەنووسێ و، تا ئیستا چەندی رۆمانی نووسیوە . . شافاک دەڵێ : " ئەردوگان بێلایەن نییە . . ئەو خاوەنی سیاسەتێکی دوژمنکارییە . . خۆهەڵکێشە و زمانێکی لە خۆبایی هەیە . . ئەوە توندوتیژی لە وڵاتدا نایەوە، بۆ ئەوەی بۆ سوودی خۆی بیقوزێتەوە . . زیاتر لە هەموو سیاسییەک خەڵکی لە یەک دابڕیوون "
شافاک لە لێدوانێکیدا بۆ رۆژنامەی ( لایپۆلیکا ) ی ئیتاڵی دەڵێت : " وڵات لە سایەی سیاسەتی دۆژمنکاری ئەردوگان دا، تووشی نەهامەتییەکی زۆر بووە . . با بەس بێت بۆ ئەم رەفتارانەی . . هەرگیز سیاسەتی سەرکوتکردنی هۆیەکانی راگەیاندن قبووڵ ناکەین . . هەرکەسێ بە ئازادی رای خۆی بنووسێ . . ئەو بە دوژمنی ناوخۆ ناوی دەبات "
شافاک لە سایتی ( دیکان ـ هەواڵەکانی تورکیا ) دەڵێ : " زۆربەی نووسەران و رۆژنامەنووسانی ئۆپۆزسیۆن، کارەکانیان لەدەست داون، بەڵکو لەسەر رای سیاسییان دادگایی کران . . وڵاتەکەمان وای لێهاتووە هەرکەسێک وێنەیەکی کاریکاتێری بکێشێت، یا گۆرانییەکی بەرهەڵستی بڵاوبکاتەوە دادگایی دەکرێن "
ئێلیف شافاک ئاماژەشی بەوە کرد : " بردنەوەی کوتوپڕی پارتی داد و گەشە، لێدانێکی بەهێز بوو بۆ پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان . . تا ئەو رادەیەی من وا هەست دەکەم کە دوورخراوینەتەوە . . نیوەی گەل هەست بە تەنیای و شکستی دەکات "
پێشتریش شافاک لە رۆژنامەی ( فاینانشیاڵ تایمز ) ی بەریتانیدا وتویەتی : " ئەردوگان سەرۆکێکی بێلایەن نییە . . هەر ئەوە کە هەموو هەوڵەکان لە پێناوی حکوومەتێکی هاوپەیمانی ( فرەلایەنی ) کە وڵات بە ڕێوبەرێت شکستپێهێنا . . بۆ ئەوەی دەسەڵاتی سەرۆکایەتی لە دڵیدا جێگیر بکات "
شافاک دەشڵی : " ئەردوگان ئاینی قۆستۆتەوە "
ئێلیف شافاک لە تازەتری رۆمانی چاپکراوی کە ناوی ( رسوابووەکەی ئەستەمبوڵ ) ە، کە زۆرترین لێکۆڵینەوە و گفتوگۆی لەسەر کراوە، شافاک بە هۆی ئەم رۆمانەیەوە بە تاوانی ( لۆمەی تورکی ) تاوانبار کراوە . . شافاک لەم رۆمانەیدا، گەلی تورک رووبەڕووی رابردوویان دەکاتەوە . . لە راستی تێوەگلانی باپیرە عوسمانییەکانیان، لە کوشتنی ملیۆن و نیوێک ئەرمەنی لە ساڵی ( ١٩١٥) دا دێنێتەوە یادیان . . " تا دێتە سەر ئەوەی کە : " هاوڵاتی تورکی لە ونبوونێکی بەردەوام دان . . نە رۆژهەڵاتین و نە رۆژئاوایین . . نەشیان توانیوە لە رابردووی خۆیان رزگاریان بێت . . نەشیان توانیوە هاوشێوەی رۆژئاوایی بن و لەوان بن . . " شافاک لەم رۆمانەیدا باسیش لەوە دەکات کە پارتی دەسەڵاتدار، بە تایبەتیش ئەردوگان، سەرکوتی راگەیاندنی ئۆپۆزسیۆن دەکەن . . "

بێرین سات، ئەستێرەی دراماکانی تورکی :
ئەستێرەی گەشی دراماکانی تورکی، ئەکتەری شۆخ و شەنگ، هونەرمەند خاتوو ( بێرین سات ) کەلە درامایەکدا، لە دۆبلاجکردنی بۆ عەرەبی بە ناوی ( سەمەر ) ەوە رۆڵی پاڵەوانێتی هەبوو . . بە زەردەخەنەیەکی ناسک و شیرین و گەشەوە . . لە هەڵبژاردنەکانی پێشووی پەڕلەمانی تورکیادا، ئەو راستەوخۆ رەخنەی لە ئەردوگان و لە پارتە دەسەڵاتدارەکەی نەگرت، تەنانەت بە ئاشکراش ئەوەی رانەگەیاند، کە دەنگ بە پارتی دیموکراتی گەلان ( هە دە پە ) دەدات، کە زۆرینەی ئەندامەکانی کوردن . . بەڵام دەنگدانی بە ( هە دە پە ) و، لێدوانەکانی لەسەر ئەو کارەساتانەی لە ئەمڕۆدا لە تورکیادا روودەدەن . . گوزارشتن لە هەڵویست و لە سیاسەتی بێرین سات لە دژی ئەردۆگان و حکوومەتەکەی، گوزارشتن لە پشتگیریکردنی ئاشکرای بۆ خەباتی رەوای گەلی کوردمان .
لە پێشا بێرین سات، رەخنەی لە توندوتیژییەکان گرت، کە بەرانبەر خۆپيشاندەران دەکرێن . . لەسەر لاپەڕەی ( ئەنیستاگرام ) کە زیاتر لە ملیۆنێک بینەری هەیە . . بێرین سات نووسیوێتی : " پێویستە لە هەفتەیەکی وادا هەناسەیەکی قووڵ هەڵبکێشین . گەر بەراوردێک لە نێوان تورکیا و وڵاتانی تردا بکەن . . پێویستە لە دوورەوە بوەستن و لە تەواوی دیمەنەکە بڕوانن، پێش ئەوەی کە ئەوە بڵێن کە وڵاتەکەتان دیموکراتییە، پێویستە ئەوە ببینن کە چۆن وڵاتەکەتان ئازادییەکانی لووش کردووە . . ئەو هەواڵانەی پەیوەندییان بە توندوتیژییەوە هەیە لە دژی خۆپیشاندەران . . شەرمەزارمان دەکەن "
بە پێی سایتی ( میترۆسفار ) ی تورکی، خاتوو بێرین سات، باز بەسەر هیچ رووداوێکی سیاسی یا کۆمەڵایەتی نەداوە، کە رای گشتییان سەرقاڵ کردووبن، بێرین سات بە راشکاوی و بە ئازاییەوە رەخنەی گرتووە و، گوزارشتی لە رای خۆی کردووە .
بێرین سات، دەربارەی تاوانەکانی دەرهەق بە ژنان لە تورکیادا دەڵێ : " لە وڵاتەکەماندا، ژنان مافی ژیانیان نییە . . داوای سزای بەندکردنی تا هەتایی دەکەین لەسەر ئەو کەسانەی کە تاوانی توندوتیژی لە دژی ئافرەت ئەنجام دەدەن . . هێچ چاوپۆشی و سازشێکیش لەسەر ئەم تاوانانە نابێت بکرێت "

بێرین سات، کە شۆفێرێکی بێتاوانی کورد لە لایەن ئاسایشی تورکیاوە شەهید کرا دەڵێ " شۆفێری ئەو ئۆتۆمبیلەیان سووتاند، کە سەر بە پارتی دیموکراتی گەلان بوو . . هەردەم دەڵێن تیرۆرییستن، تا گەل بووە بە تیرۆریسست . . چۆن ئەم هەموو رق و کینەیە دروست دەکەن . . ؟! ئەمانە تەنها سیاسەتی هەڵبژاردنن، دەبێت لەو دنیایەی کە زۆر لێی دەترسن، لەسەر ئەو تاوانانەی کە لێیان بەرپرسن . . لێپێچینەوەیان لەگەڵدا دەکرێت . . کە بەبی تاوان خوێنی منداڵان و، رۆژنامەنووسان و، شسۆفێرەکانیان رشت "

خاتوو بێرین سات هەر لەبەر ئەوەی کە رەخنەی لە پارتی دەسەڵاتدار گرت و، پشتگیری لە پارتی دیموکراتی گەلان کرد . . رۆژنامە بەکرێگیراوەکانی دەسەڵات زۆر بە توندی هێڕشیان کردە سەری و گەلێ توومەتی هەڵبەستراو و، قسەی ناشیرین و سووکایەتییان پێکرد . . بەڵام بێری سات، ئامادەبوو کە باجی ئەم هەڵویستە ئازاییانەی بدات و . . خۆڕاگربێت بەرانبەر بەو توومەتانەی خراونەتە پاڵی .

ئۆرهان بامۆک، براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئەدەب :
نووسەری بە ناوبانگی تورک ئۆرهان بامۆک، براوەی ( خەڵاتی نۆبڵ ) ی ئەدەبی ساڵی ( ٢٠٠٦)، بە تووڕەترین نووسەری دژ بە دەسەڵاتی ئەردوگان و پارتەکەی دادەنرێت . . بامۆک ئەردوگانی سەرۆکی تورکیای بە ستەمکار و سەرکوتکەری ئازادی ناوبرد . . ئەوەی وت کە ئەردوگان ئازادیی رادەربڕینی بە ناخادابردووە .
بامۆک وتی : " من هەست بە دڵەڕاوکێ دەکەم بەرانبەر بە سیاسەتی ستەمکارانەی ئەردوگان، ئەردوگانی تووڕە لە ئەنجامەکانی حەوتی یۆنیۆ، بڕیاری دووبارە هەڵبژاردنی پێشوەختی لە وڵاتدا دا چونکە لە بەدەستهێنانی دەنگەکانی کوردەکاندا شکستی هێنا . . وڵاتی دووچاری گێرەشێوێنی و شەڕ کردووە "
بە پێی رۆژنامەی ( بیرگون ) ی ئۆپۆزسیۆن، دەربارەی پەیوەندییەکانی ئەردوگان بە رێکخراوی داعشی تیرۆریستەوە، بامۆک دەڵێ : " گەل باش لە پلانەکانی ئەردوگان گەیشتووە . . لە سەرەتادا وەڵامی وڵاتانی هاوپەیمانی نەدایەوە بۆ بەشداری کردن لە لێدانی داعشدا . . بەڵام لە پڕێکدا رێی بە ئەمریکییەکان دا، کە بۆیان هەیە لە لێدانی داعشدا وڵاتەکەی بەکاربهێنن . . لە هەمان کاتیشدا کەوتە لێدانی کورد . . خەڵکی داماون و سەریان سوڕماوە . . چۆن لە گڤتوگۆی ئاشتیدابن و، لە هەمان کاتدا خۆیان لە شەڕی داعش و کورد دا دەبیننەوە . . من بە راستی هەست بە دڵەڕاوکێ دەکەم . . چونکە ئەردوگان دەیەوێت تاکڕەوانە وڵات بەڕێوەبەرێت، چیش رووبدات و، هەر ئاکامێکیشی لێبکەوێتەوە بە لایەوە ئەوە گرنگ نییە . . ئەو نایەوێت لەگەڵ هیچ کەسێکدا بەشداری دەسەڵات بکات "

بە پێی ئەوەش کە لە رۆژنامەی ( زەمان ) ی ئۆپۆزسیۆندا بڵاوکراوەتەوە . . پێشتریش بامۆک پارتی داد و گەشەی بەوە تاوانبار کرد، کە گرنگی بە پارە کۆکردنەوە دەدەن، زیاتر لە گرنگی پێدانیان بە ئایین . . بەکارهێنانی وشەی ئیسلامیش، بۆ رازاندنەوەی وتارەکانیانە .

لێدوانەکانی بامۆک لە ساڵی ( ٢٠٠٣) دا، کە تایبەتن بە کوشتنی ( ملیۆن و نیوێک ) ئەرمەنی و، بە کوشتنی ( سی هەزار ) کورد لە باکووری کوردستاندا . . بوو بە سەرەتایەک بۆ ئەوەی کە پارتە ئیسلامییەکان و نەتەوەییەکانی تورکیا گڕیان تێبەربێ و دژایەتی بامۆک بکەن، تا گەیشتە ئەوەی کە هەڕەشەی کوشتنی لێبکەن . . ئۆرهان بامۆک بڕیاری دا، بۆ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هەڵبێت . . بەوەش تاونباریان کردووە کە ( سووکایەتی بە ناسنامەی تورکی ) کردووە و، چۆتە پاڵ ( لۆبی ئەدەبی جیهانی ) کە تایبەتە بە رێکخراوە ئەدەبییەکانی رۆژئاوا، بۆ ئەوەی رەخنە لە حکوومەتی تورکیا بگرن .

فاتیح ئاکین، دەرهێنەری سینەمایی :
دەرهێنەری سینەمایی ئەڵمانی فاتیح ئاکین کە بە رەگەز تورکە . . لە نامەیەکیدا کە بۆ ( عەبدوڵڵا گول) ی سەرۆک کۆماری پێشووی تورکیای ناردووە، نامەکەی راسترین بەڵگەیە، تێیدا سیاسەتی ئەردوگان رەت دەکاتەوە، فاتیح ئاکین نووسیوێتی : " ئەردوگان سەرکوتکەرە و، زۆر دوورە لە پرانسیپەکانی دیموکراتییەوە "
لە کاتی خۆپیشاندانەکانی ( گیزی پارک ) ی ساڵی ( ٢٠١٣) لە تورکیا دا، فاتیح ئاکین نامەیەکی بۆ عەبدوڵڵا گول نارد، تێیدا نووسیوێتی : " گەورەم سەرۆک، لە ئەنجامی زیادەڕۆیی لە بەکارهێنانی توندوتیژی لە لایەنە هێزەکانی ئاسایشەوە، لە ئەنجامی بەکارهێنانی فیشەکی راستی و گازەوە، بە سەدان کەسیان پێکا، فیشەکی راستییان نایە منداڵێکی تەمەن (١٤) ساڵان، مێشکی خوێنی لێدەچۆڕێتەوە . . گەورەم سەرۆک، ئەو پزیشکانەش گیران کە خۆبەخشانە تیماری بریندارەکانیان دەکرد، گوایە ئەمانە تیرۆریستن و نابێ تیماربکرێن . . تەنانەت ئەو پارێزەرانەش بەندکران کە داکۆکییان لە مافەکانی خۆپیشاندەران کرد " . . هەر لە هەمان نامەدا ئاکین : " گەورەم سەرۆک، پۆلیس چەندین تۆن گاز و فیشەکی راستی بەکاردەهێنن، دەست ناپارێزن و جیوازیش ناکەن . . ئێوەش بێدەنگن، ئایا ئەوە مافی گەل نییە کە تێبگات لە ئێستادا چی روودەدات . . ؟ گوایە ئێوە و پارتەکەتان دە ساڵ پێش ئێستا داکۆکیتان لە پرانسیپەکانی ئازادی و دیموکراتی دەکرد ! "

فاتیح ئاکین لە ساڵی ( ٢٠١٤) دا، لە فیلمێکی سینەماییدا، کە لە نووسین و دەرهێنانی خۆیەتی، ماوەی درێژی فیلمەکە (١٣٥) خولکە، باس لە ژینۆسایدی ئەرمەنییەکان دەکات، کە لە ساڵی
( ١٩١٥) دا، لە کاتی جەنگی جیهانی یەکەمدا، ملیۆن و نیوێک ئەرمەنی لە لایەن حکوومەتی تورکیاوە شەهید کران، زیاتریش لە ملیۆنێک ئەرمەنی لە تورکیادا دەربەدەرکران و، ئاوارەی وڵاتە دراوسێکان بوون . . ئەم فیلمە و هەڵوێستی ئازایانەی فاتیح ئاکین، بەرپاکردنی جەنگێکە لە دژی تورکیا، بە تایبەتیش ئەردۆگان کە تا ئەمڕۆش نکووڵی لە ژینۆسایدی ئەرمەنییەکان دەکات . . تا ئەمڕۆش دان بەم توانە نامەردی و قێزەوەنە رەگەزپەرستییەی باپیرە عوسمانییەکانیدا نانێت.
ساڵی رابردوو لە فیستیڤاڵی بیست و شەشەمینی سینەمادا، کە لە ( قاهیرە ) ی پایتەختی میسر سازکرا، دەستپێکی فیستیڤاڵەکە بە نمایشی فیلمەکەی ئاکین دەربارەی ( ژینۆسایدی ئەرمەنییەکان) دەستی پێکرد . . ئەمەش چەمۆڵەیەکی شەرمەزاری بوو، کە لە ئەردوگان و لە رژێمەکەی نرا .

هاکان شکور، یاریزانی پێشووی هەڵبژاردەی تۆپی پێی تورکیا :
هاکان شکور یاریزانی بە توانای پێشووی هەڵبژاردەی تۆپی پێی تورکیا، خاوەنی خێراترین ماوەی تۆمارکردنی گۆڵی مۆندیال، پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان ئەردوگان و هاکان شکوردا هەبوو . . ئەمە وایکرد کە هاکان شکور ببێت بە ئەندامی پارتی داد و گەشە . . لە لایەن ئەم پارتەشەوە، هاکان بۆ هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکەی ساڵی ( ٢٠١١) ی تورکیا کاندید کرا . . بەڵام بارودۆخەکە و پەیوەندی نێوان ئەردوگان و هاکان شکور زۆری نەخایاند . . لە ساڵی (٢٠١٣) دا، هاکان خۆی لە پارتەکەی ئەردوگان کێشایەوە . . بە هۆکاری گەندەڵی لە ریزی ئەم پارتە و، تێوەگلانی کوڕەکەی ئەردوگان بە بەرتیل وەرگرتن، هاکان وازی لەم پارتە هێنا . . لەو کاتەوە شەڕێکی ئاشکرا لە نێوان هاکان و ئۆردوگاندا هەیە . . دواترین شت کە هاکان شکور دەربارەی ئەردوگان وتی لە دوای خنکانی ( ئالان کوردی ) بوو، هاکان توانجە پەخشانێکی بە ناوی ( کارەسات ) ەوە، لە رۆژنامەی ( سەبـاح ) ی سەر بە ئەردوگان بڵاوکردەوە، کە تێیدا نووسیوێتی : " رەجەب تەیب ئەردوگان، لە سێپتەمبەری ساڵی ( ٢٠١٢) دا، وتی : " رۆژی هەینی لە شام نوێژی هەینی دەکەم " بڕوانن ئێمە واین لە سێپتەمبەری ساڵی ( ٢٠١٥) دا، لاشەی منداڵانی سوریا لەسەر کەنارەکانی دەریاکاندا کەوتوون "
هاکان شکور شکاتی لێکراوە و لە لایەن دادگاوە لێپێچیەوەی لەگەڵدا دەکرێت . . بەوە تاوانبار کراوە کە ( سووکایەتی بە سەرۆکی تورکیا کردووە ) .
هاکان سەرسەخترین بەرهەڵست بوو، دژی کاندیدکردنی ئەردوگان بوو، بۆ سەرۆکی وڵاتەکەی . . هاکان لە نووسینێکیدا دەڵێ : " کاندیدکراوێکی سەرۆکایەتی، ئایین دەقۆزێتەوە . . کاندیدکراوێکی سەرۆکایەتی، قسە لە بارەی بەرتیل و قەدەغەکردنی دزی لە مزگەوتەکاندا دەکات، کاندیدکراوێکی سەرۆکایەتی، لە جیاتی خۆشەویستی و باوەشگرتنەوە بۆ گەل، رق بڵاودەکاتەوە . . "

رەزا شوان
نەرویج: ( ٢٧ی/ یونی / ٢٠١٦)

{pdf=http://www.p-deren.com/pdf/nawdarani-turk.pdf|1000|600}